Nhà xuất bản Trẻ vừa phát hành cuốn sách Tiếng Việt - Từ lời ăn tiếng nói người Việt của tác giả Lê Minh Quốc, dày 432 trang, tập hợp hơn 60 bài khảo cứu về ý nghĩa từ ngữ trong ca dao, tục ngữ và phương ngữ tiếng Việt. Tác phẩm được chia làm ba phần chính: bàn luận về tính chính xác trong sử dụng thành ngữ hiện nay, khảo sát phương ngữ miền Nam và giải mã các cách diễn đạt lắt léo trong tiếng Việt.
Hành trình 10 năm tìm hiểu tiếng Việt
Lê Minh Quốc (sinh năm 1959 tại Đà Nẵng) là nhà văn, nhà thơ, nhà báo, hiện giữ chức Chủ tịch Hội đồng thơ Hội Nhà văn TP.HCM. Ông đã dành 10 năm để thực hiện cuốn sách này. Chia sẻ với Tri Thức - Znews, ông nhấn mạnh chiều sâu văn hóa trong từng câu ca dao, thành ngữ, tục ngữ và việc sử dụng chúng trong “lời ăn tiếng nói” hàng ngày của người Việt.
Theo tác giả, tiếng Việt luôn thay đổi theo thăng trầm lịch sử, nhiều từ ngữ hiện nay đã phai nghĩa hoặc chuyển sang nghĩa khác. Ông khẳng định tiếng Việt không “giậm chân tại chỗ” mà liên tục “sinh nở” thêm các lớp nghĩa mới. Ngay cả những người am hiểu ngôn ngữ cũng có thể gặp khó khăn trước những cách nói “ngược” của dân gian.
Giữ gìn bản sắc qua ngôn ngữ
Trong cuộc phỏng vấn, Lê Minh Quốc khẳng định việc giữ gìn bản sắc dân tộc gắn liền với việc hiểu sâu sắc ngôn ngữ. Ông nhận định: “Chúng ta phải học tiếng Việt để hiểu tiếng Việt. Bởi có những từ theo năm tháng đã có hiện tượng phai nghĩa, chuyển nghĩa. Có những từ vừa du nhập gần đây, chúng ta cũng phải học vì tiếng Việt, cũng như mọi ngôn ngữ khác, không đứng một chỗ”.
Khi nghiên cứu, tác giả không chỉ phân tích ngữ nghĩa đơn thuần mà cố gắng tìm kiếm những “dấu vết văn hóa” liên quan. Ông dẫn chứng việc tìm hiểu về Khám Lớn Sài Gòn hay nhà tù Hỏa Lò để làm rõ nghĩa cho câu “Cờ bạc là bác thằng bần, Cửa nhà bán hết, tra chân vào cùm”. Theo ông, cách làm này giúp chứng minh từ ngữ là một thực thể đang tồn tại thay vì chỉ là những “xác chữ” cũ kỹ.
Khảo cứu từ 50 cuốn từ điển
Lê Minh Quốc cho biết ông đã tham khảo khoảng 50 cuốn từ điển và sách biên khảo khác nhau, từ bản Từ điển Việt - Bồ - La (1651) đến các từ điển chuyên ngành hiện đại. Ông sử dụng một lượng ngữ liệu lớn từ Truyện Kiều và văn chương của Nguyễn Tuân, Vũ Bằng để đối chiếu các lớp nghĩa. Mục đích của tác phẩm là mời gọi người đọc cùng tham gia thảo luận để chung tay gìn giữ vốn quý của dân tộc.
Tác giả cũng lấy ví dụ về câu “Giấy rách giữ lấy lề” để bàn về kỹ thuật làm giấy cổ truyền của người Việt. Sách dẫn giải về nhịp chày Yên Thái, làng Nghè và địa danh Cầu Giấy như những minh chứng cho sự gắn bó giữa nghề nghiệp và ngôn ngữ.
Truy tìm nguyên bản của tục ngữ
Trong sách, nhà thơ Lê Minh Quốc thảo luận về việc nhiều câu hiện nay bị biến đổi khiến logic ngữ nghĩa không còn chuẩn xác. Ông đã truy tìm “nguyên bản” dựa trên cấu trúc ngôn ngữ và các bản khắc in cổ nhất. Một ví dụ là câu “Bát bể đánh con sao đành” thường được hiểu theo hướng xót xa, nhưng xét theo cấu trúc đối xứng, câu này phải là “Bát bể đánh con sao lành”. Theo đó, từ “bể” phải đi đôi với “lành” để tạo sự hợp lý.
Đối với câu tranh cãi “Tai vách mạch rừng” hay “mạch dừng”, tác giả dẫn giải quy luật tiểu đối. Sách giải thích “dừng” là nan tre làm cốt vách, nếu dùng “vách” và “dừng” thì hai vế bị trùng nghĩa. Ngược lại, đối giữa “vách” (nơi kín đáo) và “rừng” (nơi vắng vẻ) giúp câu tục ngữ đạt tầm khái quát về sự cẩn trọng lời nói. Ông cũng tìm về nghĩa cổ của từ “mạch” là “chỉ chọc, tỏ vẻ”, hiện còn lưu dấu trong từ “tọc mạch”, giải thích tại sao rừng cũng có “mạch” tức là sự nghe ngóng. Ông dẫn chứng bản Truyện Kiều khắc in năm 1866 để xác định Nguyễn Du đã dùng từ “rừng”.
Lời kết từ tác giả
Cuối cùng, nhà thơ Lê Minh Quốc nhấn mạnh: “Toàn bộ trí khôn, sự thông minh, sự khôn ngoan lịch lãm của người Việt đều kết tinh ở trong ca dao tục ngữ. Ông bà mình đã chọn ca dao tục ngữ để truyền lại cái vốn quý đó từ đời này qua đời nọ”. Ông khẳng định dù có nhiều cách hiểu khác nhau tùy vùng miền, việc tìm về nguồn gốc giúp người dùng hiểu rõ nếp sinh hoạt và văn hóa xưa. Hiểu đúng tiếng Việt chính là cách để mỗi cá nhân giữ lấy cái gốc và tài sản quý giá của dân tộc.
