Hơn 80 năm sau khi ra đời, chú Dế Mèn trong tác phẩm kinh điển của nhà văn Tô Hoài đã bước lên sân khấu đa phương tiện với âm nhạc, công nghệ trình chiếu và ngôn ngữ trình diễn hiện đại. Vở diễn "Dế Mèn ngoại truyện - Câu chuyện dưới tán cỏ" không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật mới, mà còn đặt ra câu hỏi lớn: liệu kho tàng văn học Việt có thể trở thành những "IP văn hóa" như cách thế giới đã làm với Harry Potter, Sherlock Holmes hay Mulan?
"Mỏ vàng" còn bỏ ngỏ
IP (tài sản trí tuệ) trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa được hiểu là một tài sản sáng tạo có thể phát triển thành nhiều sản phẩm và trải nghiệm khác nhau, từ phim, sân khấu, hoạt hình đến trò chơi, du lịch hay hàng lưu niệm. Trên thế giới, nhiều IP văn hóa bắt đầu từ một tác phẩm văn chương rồi phát triển thành điện ảnh, nhạc kịch, công viên giải trí, trò chơi điện tử và hàng nghìn sản phẩm thương mại. Chính vòng đời kéo dài ấy giúp giá trị văn hóa tiếp tục được lan tỏa, đồng thời tạo ra nguồn thu lớn cho các ngành công nghiệp sáng tạo. Harry Potter không chỉ giới hạn trong những trang sách của J. K. Rowling mà được chuyển thể thành hàng loạt tác phẩm điện ảnh, series truyền hình, nhạc kịch và cả những công viên giải trí chủ đề, những vật phẩm được bày bán khắp thế giới.
Tại Việt Nam, nhiều tác phẩm văn học, trong đó có "Dế Mèn phiêu lưu ký" của Tô Hoài, đã được dịch ra hàng chục ngôn ngữ nhưng chưa hình thành được hệ sinh thái sản phẩm văn hóa. Hay "Truyện Kiều", "Lục Vân Tiên", "Chí Phèo", "Vợ chồng A Phủ"... đều nhiều lần được chuyển thể nhưng chưa có tác phẩm nào phát triển thành một IP lâu dài.
Đạo diễn Vân Trình - đạo diễn của nhiều dự án trình diễn nghệ thuật đa thể loại, đồng thời là người đứng sau vở diễn đa phương tiện "Dế Mèn ngoại truyện: Câu chuyện dưới tán cỏ", chia sẻ: "Văn học Việt Nam chính là một mỏ vàng, nhưng ngặt nỗi chúng ta toàn đi đào vàng bằng... cuốc xẻng thô sơ". Vị này đánh giá khán giả trẻ hiện nay rất thông minh, họ không quay lưng với truyền thống mà chỉ chán cách tiếp cận kiểu đọc chép. Khi chúng ta chuyển hóa văn học thành một format giải trí đa nền tảng, văn hóa tự khắc sẽ lôi cuốn. "Chúng ta hoàn toàn có thể tạo ra những biểu tượng giải trí mang 'ADN Việt Nam', khiến thế giới nhìn vào phải trầm trồ chứ không chỉ đi mượn siêu anh hùng của nước bạn nữa", anh chia sẻ.
Một tác phẩm trở thành IP bằng cách nào?
Trong công nghiệp văn hóa, IP không chỉ tạo ra giá trị kinh tế từ một sản phẩm, mà còn kéo dài vòng đời của tài sản văn hóa. Theo TS Trịnh Đăng Khoa - Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học Văn hóa TP.HCM, một tác phẩm chỉ thực sự trở thành IP văn hóa khi đáp ứng đồng thời 3 điều kiện. Thứ nhất, tác phẩm có giá trị nội dung bền vững, đủ sức vượt qua giới hạn của thời gian và nhiều thế hệ công chúng. Thứ hai, tác phẩm có khả năng mở rộng sáng tạo, nghĩa là nhân vật, thế giới nghệ thuật, câu chuyện hoặc biểu tượng đủ "giàu" để tiếp tục phát triển thành nhiều tác phẩm và nhiều loại hình nghệ thuật khác nhau. Thứ ba, tác phẩm được quản trị như một tài sản văn hóa, có chiến lược đầu tư, khai thác, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, phát triển thương hiệu và kết nối với thị trường.
"Đây chính là điểm mà Việt Nam còn hạn chế. Chúng ta có rất nhiều tác phẩm văn học xuất sắc như 'Dế Mèn phiêu lưu ký', 'Đất rừng phương Nam', 'Truyện Kiều', 'Lục Vân Tiên' hay các kho tàng truyện cổ, truyền thuyết… nhưng phần lớn mới được chuyển thể đơn lẻ, thiếu một chiến lược phát triển dài hạn", chuyên gia này chia sẻ. Ông cho rằng những thử nghiệm như vở diễn "Dế Mèn ngoại truyện: Câu chuyện dưới tán cỏ" gần đây là tín hiệu tích cực. "Giá trị lớn nhất của dự án không chỉ nằm ở thành công của một vở diễn, mà ở việc mở ra cách tiếp cận mới: xem tác phẩm văn học Việt Nam như một nguồn tài nguyên để hình thành các IP văn hóa quốc gia. Nếu được đầu tư bài bản, những dự án như vậy có thể trở thành nền tảng để phát triển các chuỗi sản phẩm văn hóa, góp phần xây dựng thương hiệu văn hóa Việt Nam trong bối cảnh công nghiệp văn hóa và chuyển đổi số hiện nay", TS Trịnh Đăng Khoa chia sẻ.
Để những câu chuyện Việt có "đời sống thứ hai"
Theo TS Trịnh Đăng Khoa, Việt Nam không thiếu chất liệu văn hóa, cũng không thiếu những tác phẩm có giá trị. Điều chúng ta còn thiếu là tư duy phát triển IP như một hệ sinh thái văn hóa, thay vì chỉ xem tác phẩm là đối tượng để chuyển thể một lần. "Điều này đòi hỏi sự kết nối giữa người sáng tạo, đơn vị sản xuất, doanh nghiệp, công nghệ, truyền thông và thị trường", ông chia sẻ.
Thế giới phép thuật của Harry Potter được tái hiện tại công viên giải trí Universal Studios Hollywood (Mỹ) là một ví dụ điển hình về sức mạnh của IP văn hóa. Trên thực tế, văn học Việt Nam có nhiều tác phẩm hay nhưng rất ít tác phẩm được phát triển thành "vũ trụ IP". Chuyên gia trong ngành đánh giá các dự án văn hóa ở Việt Nam vẫn chủ yếu phát triển theo từng sản phẩm riêng lẻ, thiếu chiến lược dài hạn để xây dựng thương hiệu và mở rộng giá trị. "Khái niệm 'vũ trụ IP' thực chất không bắt đầu từ việc có nhiều phần tiếp theo, mà bắt đầu từ việc xây dựng một thế giới văn hóa đủ lớn để nhiều ngành sáng tạo cùng tham gia phát triển. Muốn làm được điều đó cần sự phối hợp giữa giới văn hóa, nghệ thuật, giáo dục, doanh nghiệp, công nghệ và truyền thông, đồng thời cần cơ chế đầu tư dài hạn thay vì tư duy dự án ngắn hạn", TS Trịnh Đăng Khoa chia sẻ.
Trong khi đó, đạo diễn Vân Trình cho rằng Việt Nam còn thiếu 3 yếu tố chính để có thể khai thác hiệu quả kho tàng văn học thành các sản phẩm dễ tiếp cận công chúng hơn. Đầu tiên, đó là thiếu tư duy làm IP kiểu "vũ trụ" hay tạm gọi là định hướng dài hạn và liên kết tạo thành hệ sinh thái. Cùng với đó, đạo diễn này đánh giá hiện thị trường vẫn thiếu format thuần Việt dũng cảm, chuộng nhập khẩu format nước ngoài cho an toàn. Cuối cùng, theo đạo diễn Vân Trình, chúng ta thiếu những nhà đầu tư "chịu chơi và chịu… đợi". Anh nhấn mạnh đây là một đường đua marathon, không phải chạy nước rút nên cần những bầu show, những nhà đầu tư có tầm nhìn dài hạn, tin vào sức mạnh của văn hóa Việt chứ không chỉ chăm chăm vào bảng doanh thu.
