Hàng nghìn kỷ vật của cán bộ đi B sau hơn 50 năm đã trở về với chủ nhân trong triển lãm "Thanh xuân gửi lại" do Cục Văn thư - Lưu trữ nhà nước tổ chức. Những lá đơn tình nguyện, học bạ, lý lịch, quyết định điều động và cả tờ giấy cắt tiêu chuẩn lương thực được trao lại cho những người từng gửi tuổi xuân vào chiến trường. Mỗi tập hồ sơ mở ra như câu chuyện về một thế hệ sẵn sàng gác lại tương lai, lên đường vì độc lập, thống nhất đất nước.
Kỷ vật đánh thức một thời tuổi trẻ
Trong không gian trưng bày, không ít người lặng đi trước những kỷ vật thân thương mà họ đã gác lại tuổi trẻ, gia đình và sự nghiệp để vào chiến trường cách đây hơn 50 năm. Có người đứng rất lâu trước tủ kính, như tìm lại chàng trai, cô gái tuổi đôi mươi năm nào từng rời miền Bắc mà không biết ngày trở về.
Xúc động hơn cả là khi các bác, các cô chú và đặc biệt các bạn trẻ lắng nghe ông Phạm Quang Nghị, nguyên Bí thư Thành ủy Hà Nội kể lại câu chuyện đi B. Là con một trong gia đình, nhưng khi ấy ông Nghị vẫn viết đơn tình nguyện. "Thời điểm đó, suy nghĩ rất giản dị: Tổ quốc đang cần thì mình phải lên đường. Nếu lúc ấy mình không tham gia bảo vệ Tổ quốc, không tham gia kháng chiến chống Mỹ cứu nước thì sẽ không còn cơ hội nào nữa", ông nói.
Hơn 50 năm đã trôi qua, đất nước có nhiều đổi thay, nhưng điều khiến ông Phạm Quang Nghị bất ngờ là những kỷ vật của mình vẫn được gìn giữ nguyên vẹn trong kho lưu trữ của Nhà nước. "Tôi không nghĩ sẽ có ngày được nhìn lại những hiện vật này. Trước khi đi B, chúng tôi gửi lại hồ sơ cho cơ quan lưu giữ, nhưng khi ấy không ai dám chắc mình còn sống để trở về nhận lại", ông Nghị xúc động chia sẻ.
Hồ sơ nhỏ bé, chứng nhân lịch sử
Từ học bạ thời phổ thông, lý lịch, đơn tình nguyện, giấy chứng nhận đoàn viên ưu tú, những giấy tờ ấy không đơn thuần là hồ sơ cá nhân. Theo ông Nghị, đó là những kỷ vật gợi lại cho ông cả một "bầu trời kỷ niệm" về tuổi trẻ, về đồng đội, về chiến trường, mà nếu chỉ bằng ký ức thì không thể nhớ hết từng chi tiết. "Những kỷ vật ấy tuy rất nhỏ bé nhưng phản ánh một phần cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc. Điều đáng quý hơn cả là chúng được gìn giữ nguyên vẹn suốt hàng chục năm, để hôm nay có thể trở thành chứng nhân lịch sử", ông Nghị bày tỏ.
Trong căn phòng với nhiều hồ sơ, kỷ vật được gìn giữ suốt nhiều thập niên, ông Dương Ngọc Tấn, 74 tuổi, cựu giáo chức tại Tuyên Quang nhiều lần đưa tay lau khóe mắt đỏ hoe khi kể về những năm tháng giảng dạy tại Trường Lý Tự Trọng, nơi dành cho con em thương binh, liệt sĩ và học sinh bổ túc văn hóa thuộc Tiểu ban Giáo dục Sài Gòn - Gia Định. "Nhìn lại tập hồ sơ, tôi thấy như được sống lại thời kỳ đi B ngày ấy, không có gì sung sướng bằng...", ông nghẹn giọng.
Trong thời gian ông Tấn công tác tại đây, ngôi trường hai lần bị bom đánh trúng. May mắn, cả thầy và trò đều kịp xuống hầm trú ẩn nên không ai bị thương. Những lần thầy trò bị sốt rét ác tính, những lúc cùng nhau đi dọc đường để bảo vệ lẫn nhau đã thành sức mạnh giúp họ vượt qua khó khăn. "Trong số hơn 150 người đi B cùng tôi đợt đó, có người đã trở về để hôm nay được cầm lại những kỷ vật của tuổi hai mươi. Nhưng cũng có rất nhiều người đã mãi mãi nằm lại chiến trường, để những tập hồ sơ ấy trở thành phần ký ức còn ở lại", ông Tấn chia sẻ.
Mỗi tập hồ sơ là một phần lịch sử
Ở tuổi ngoài 80, nhà giáo Trần Thị Vinh vẫn nhớ rất rõ ngày 14.9.1965 - ngày bà nhận lệnh điều động viết tay do Bí thư Đảng ủy Trường đại học Sư phạm ký. "Tôi không phải suy nghĩ gì cả. Tôi coi đó là một niềm vinh dự", bà Vinh nói. Trước đó, bà Vinh đã có 3 năm đứng lớp và đang theo học lớp bồi dưỡng ngoại ngữ. Là con liệt sĩ, bà từng nghĩ sẽ trở về giảng dạy hoặc được cử đi học ở nước ngoài. Thế nhưng, lệnh điều động đã mở ra cho bà một con đường khác. "Tôi hiểu đó là con đường mình phải đi và sẽ dấn thân. Tôi sẵn sàng chuẩn bị hành lý lên đường, không hề ngần ngại", bà quả quyết.
Hơn nửa thế kỷ sau, nhìn lại những kỷ vật, bà Vinh vẫn còn cảm giác nguyên vẹn như ngày đầu nhận quyết định đi B. Ở một góc khác của gian trưng bày, bà Trần Phú Bình, người phụ nữ từng là cô gái phố cổ Hà Nội năm nào không giấu được niềm xúc động khi nhìn lại những kỷ vật, đặc biệt tờ phiếu cắt lương thực. Bà hồi tưởng: "Thời bấy giờ, lương thực quan trọng lắm, mỗi một tháng mà được 12 cân là quý lắm. Khi tôi lên đường, tiêu chuẩn ấy được chuyển vào Trường Đào tạo cán bộ miền Nam. Hay là lý lịch Đoàn. Ngày xưa mỗi người trẻ chúng tôi trân trọng và quý lắm. Bây giờ mình nhìn lại, mình thấy thật đáng quý, đó là những ký ức không gì thay thế được".
Nhận lại toàn bộ hồ sơ đi B, bà Bình gửi lời tri ân đến Cục Văn thư - Lưu trữ nhà nước vì không thể nào nghĩ là họ vẫn lưu giữ được. "Những đóng góp của chúng tôi chỉ như 'một hạt cát giữa biển lớn' so với biết bao thế hệ đã hy sinh và cống hiến cho đất nước. Tôi mong gian trưng bày sẽ được nhiều người biết đến hơn để ai còn sống cũng có cơ hội nhìn lại những kỷ vật của chính mình", bà Bình nói.
Hơn 72.000 hồ sơ được bảo quản
Theo Cục Văn thư - Lưu trữ nhà nước, hiện có hơn 72.000 hồ sơ, kỷ vật của cán bộ đi B đang được bảo quản. Mỗi tập hồ sơ không chỉ là tài liệu lưu trữ mà còn là một lát cắt của lịch sử, ghi dấu những con người đã gác lại học hành, công việc, gia đình và cả những dự định riêng để lên đường khi đất nước cần. Triển lãm "Thanh xuân gửi lại" do Cục Văn thư - Lưu trữ nhà nước (Bộ Nội vụ) tổ chức nhân kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27.7.1947 - 27.7.2026) diễn ra từ ngày 17.7 đến 2.9.2026.
Không gian trưng bày tái hiện hành trình của những cán bộ đi B từ sau Hiệp định Geneve năm 1954, qua các chủ đề: Vì một Việt Nam thống nhất; Sứ mệnh lịch sử; Những con người đã gửi lại thanh xuân; Tri ân những người đã hy sinh; Hồ sơ trở về với gia đình và Hợp tác quốc tế vì hòa bình. Có lẽ vì thế mà gian trưng bày mang tên "Thanh xuân gửi lại" không chỉ giới thiệu những tài liệu quý hiếm, mà còn lưu giữ ký ức của một thế hệ đã gửi lại tuổi trẻ giữa khói lửa chiến tranh.
