Hát Đúm Thủy Nguyên: Di Sản Quốc Gia Từ Những Câu Hát Không Nhạc Cụ Ở Hải Phòng
Trong không khí se lạnh của những ngày giáp Tết Bính Ngọ 2026, tiếng cười nói rộn ràng vang lên từ nhà văn hóa tổ dân phố Sỏ, phường Nam Triệu, Hải Phòng. Không cần nhạc cụ hay sân khấu lộng lẫy, hát đúm Thủy Nguyên – một loại hình dân ca độc đáo – đã trở thành di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, bắt nguồn từ những cuộc đấu trí bằng ngôn từ của nông dân đất cảng.
Nguồn Gốc Và Đặc Trưng Độc Đáo
Bà Bùi Thị Mịn, 64 tuổi, chủ nhiệm câu lạc bộ hát đúm Phục Lễ, cất giọng trong trẻo với câu hát mở đầu: "Gặp đây ta hát một bài. Lòng vui như thể hoa nhài nở hoa...". Bà chia sẻ, hát đúm không xuất phát từ sân khấu mà từ lời ru của mẹ, từ những bàn chân lấm bùn trên đồng ruộng, gắn liền với sự hình thành dân cư vùng Tổng Phục xưa, nay là các xã như Phục Lễ, Phả Lễ, Lập Lễ.
Tên gọi "hát đúm" bắt nguồn từ chữ "đúm", nghĩa là tụ họp thành từng đám, vòng tròn quanh các cặp hát nam nữ. Điểm khác biệt nổi bật là tục lệ mở khăn che mặt. Trong xã hội xưa, phụ nữ Tổng Phục thường dùng khăn mỏ quạ bịt kín mặt khi ra ngoài. Trong hội hát, nếu cô gái cảm mến chàng trai nào, cô sẽ thong thả mở khăn, tạo khoảnh khắc đầy cuốn hút.
Cuộc Thi Thố Kiến Và Âm Nhạc
Theo bà Mịn, hát đúm không chỉ là hát huê tình mà là một cuộc thi thố kiến thức toàn diện, trải qua 9 bước chặt chẽ: hát chào hỏi, giao duyên, đố - giảng, họa, mời, lính, thư, cưới và ra về. Các câu hát đố thường lồng ghép lịch sử và thực tiễn vùng đất cửa sông Bạch Đằng, đòi hỏi người hát phải thuộc sử sách và hiểu địa lý.
Về âm nhạc, hát đúm Thủy Nguyên sở hữu giá trị nhạc học độc đáo với cao độ chỉ xoay quanh 3 âm chính: la, rê và mi. Nhịp điệu thong thả theo nhịp 3, dựa trên thể thơ lục bát và song thất lục bát, giúp tập trung tối đa vào ca từ. Mỗi bài hát thường kết thúc bằng cụm từ đệm nghĩa như "Rằng duyên kết bạn tình ơi" hoặc tiếng gọi "Thương ơi" đầy thiết tha.
Hành Trình Khôi Phục Và Thách Thức
Dù có sức sống mãnh liệt, hát đúm từng trải qua giai đoạn trầm lắng, gần như mai một. Bước ngoặt đến năm 2005 khi chính quyền xã Phục Lễ quyết tâm khôi phục, hỗ trợ mỗi người 5.000 đồng cho buổi tập. Từ đó, phong trào lan rộng, hiện có 8 câu lạc bộ với hơn 100 bài cổ được ghi chép.
Năm 2018, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch đưa hát đúm Thủy Nguyên vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Tuy nhiên, tương lai vẫn bấp bênh khi phần lớn thành viên đã lớn tuổi, người trẻ nhất cũng ngoài 40. Các nghệ nhân như bà Mịn vẫn kiên trì truyền dạy tại câu lạc bộ và trường học.
Buổi tập kết thúc lúc gần khuya, bà Mịn khẽ lau mồ hôi, đôi tay nhịp nhẹ theo lời ca ra về. Với bà, chừng nào người dân còn yêu tiếng mẹ đẻ và trọng vần thơ lục bát, hát đúm sẽ mãi nảy mầm từ bùn đất, vươn lên mạnh mẽ mỗi mùa xuân.
