Hành trình tranh kiếng Nam Bộ: Từ nghệ phẩm cung đình đến tác phẩm dân gian đương đại
Tranh kiếng đã xuất hiện tại cung đình Huế từ thời vua Minh Mạng và Thiệu Trị, nhưng khi đó chủ yếu là các sản phẩm mỹ nghệ nhập khẩu, chưa phổ biến rộng rãi trong dân chúng. Phải đến đầu thế kỷ XX, khi những di dân từ Quảng Đông, Trung Quốc đến lập nghiệp tại vùng Chợ Lớn, họ mới bắt đầu mở các tiệm kiếng, buôn bán nhiều loại kiếng tráng thủy dùng để soi mặt, lắp tủ, khung cửa chớp, cửa gió... cùng với các bức tranh kiếng như đại tự, thư họa phục vụ cho việc khánh chúc tân gia, khai trương, mừng thọ. Chính từ đây, tranh kiếng Nam Bộ đã chính thức ra đời, đánh dấu một bước ngoặt trong lịch sử nghệ thuật dân gian vùng đất phương nam.
Sự phát triển và lan tỏa của nghề vẽ tranh kiếng
Vào những năm 1920, nghề vẽ tranh kiếng dần chuyển địa bàn về các khu vực như Lái Thiêu và Thủ Dầu Một. Sau đó, khoảng thập niên 1940-1950, nghề làm tranh kiếng đã lan tỏa mạnh mẽ khắp lục tỉnh Nam Kỳ, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa và tâm linh của người dân. Tác giả Huỳnh Thanh Bình chia sẻ rằng, từ nhỏ, chị đã rất thích thú khi nhìn thấy những bức tranh kiếng vẽ ông địa do ba mình – nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng – sưu tầm và treo trong nhà. Tuy nhiên, mãi đến năm 2006, khi đọc bài viết của nhà sưu khảo cổ vật Lý Lược Tam về tranh kiếng trong cuốn “Văn hóa và nghệ thuật người Hoa Thành phố Hồ Chí Minh”, chị mới nhận ra rằng đây là một loại nghệ phẩm chứa đựng nhiều nội dung sâu sắc về cuộc sống văn hóa và tâm linh.
Một trong những đặc điểm thu hút sự chú ý của tác giả Huỳnh Thanh Bình chính là kỹ thuật vẽ ngược độc đáo của tranh kiếng. Trong quá trình tìm hiểu, với sự giúp đỡ tận tình từ bác Lý Lược Tam và các nghệ nhân vẽ tranh kiếng, cũng như các nghệ nhân Khmer tại Trà Vinh và Sóc Trăng (cũ), chị đã bị lôi cuốn bởi sự đa dạng và phong phú về kỹ pháp, thể loại, và đề tài của loại hình nghệ thuật này. Những bài viết nghiên cứu về các hình tượng và thể loại tranh kiếng dần được hình thành, và trên cơ sở đó, cuốn sách “Tranh kiếng Nam Bộ” đã ra đời nhân dịp triển lãm tranh kiếng Nam Bộ diễn ra vào lễ Vu Lan tại chùa Phật học xá lợi năm 2013. Tập sách này đã điểm qua một số dòng tranh kiếng tiêu biểu như tranh kiếng Chợ Lớn, Lái Thiêu, Mỹ Tho, Gò Công, Chợ Mới, và Khmer, đồng thời nêu bật những nét đặc trưng của từng dòng.
Nghiên cứu chuyên sâu và những đóng góp quan trọng
Không dừng lại ở đó, nữ tác giả Huỳnh Thanh Bình tiếp tục đi sâu tìm hiểu về các thể loại và kỹ thuật tạo tác tranh kiếng Khmer vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Chị đã thực hiện so sánh, đối chiếu đặc điểm nội dung và nghệ thuật của dòng tranh kiếng Khmer với các dòng tranh kiếng khác ở Nam Bộ, từ đó hoàn thành luận văn cao học “Tranh kiếng trong văn hóa Khmer Nam Bộ” vào năm 2019. Đến cuối năm 2025, cuốn sách “Tranh kiếng Nam Bộ: Nghệ phẩm của mọi nhà” do Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh phát hành đã cung cấp thêm nhiều thông tin chi tiết và đầy đủ hơn về nguồn gốc, lịch sử không chỉ của tranh kiếng Nam Bộ mà còn của tranh kiếng trên toàn thế giới. Cuốn sách cũng đề cập đến các đặc điểm của tranh kiếng Nam Bộ nói chung, các dòng tranh kiếng hiện diện trong đời sống văn hóa Nam Bộ, cùng với những nghệ nhân và cơ sở tiêu biểu.
Sự thay đổi và thách thức trong kỹ thuật và tạo hình
Theo tác giả Huỳnh Thanh Bình, tranh kiếng ngày nay đã có nhiều thay đổi đáng kể về kỹ thuật và tạo hình so với trước đây. Từ việc sử dụng bột màu trộn với dầu, tranh kiếng Nam Bộ đã chuyển sang dùng các loại sơn công nghiệp. Việc áp dụng bột ốc và các mảnh xà cừ để “cẩn” lên tranh đã tạo nên những tác phẩm độc đáo, phản chiếu ánh sáng lấp lánh và huyền ảo. Kỹ thuật tiên tiến đầu tiên được áp dụng là tráng thủy, sau đó là việc sử dụng giấy trang kim, các phụ kiện sao nháy, mắt gà, cùng với việc gắn mạch điện và đèn chớp tắt để tạo nên hào quang và sự sinh động tân kỳ cho tranh kiếng.
Trong vài chục năm gần đây, các nghệ nhân đã chuyển đổi từ cách vẽ thủ công sang kỹ thuật kéo lụa tiên tiến, thậm chí có cả loại in 3D lên trên kiếng. “Về mặt tạo hình, tranh kiếng cũng có những thay đổi. Các nghệ nhân do ảnh hưởng của hội họa hiện đại đã sử dụng kỹ thuật vờn màu đậm nhạt để tạo khối; thậm chí có nghệ nhân đã biết xử lý ánh sáng, áp dụng luật viễn cận để tạo nên những bức tranh thoát khỏi khuôn mẫu của hình họa 2D truyền thống”, tác giả Huỳnh Thanh Bình chia sẻ. Bên cạnh đó, việc áp dụng kỹ thuật vẽ tranh kiếng để tạo ra các sản phẩm mỹ nghệ mới như chân đèn, lư hương, kỷ thờ bằng kiếng trang trí hoa lá cho thấy sự đổi mới trong loại hình sản phẩm, từ tranh kiếng sang các vật dụng làm bằng kiếng.
Thách thức và xu hướng phát triển trong tương lai
Tuy nhiên, tranh kiếng hiện nay đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn, đặc biệt là sự đa dạng hóa trong thị hiếu và lựa chọn của công chúng. Ngoài tranh kiếng, người ta còn hướng đến các loại tranh khác như tranh thêu, tranh sơn mài, tranh gò đồng, tranh gốm, và tranh đá quý. Chính vì vậy, tranh kiếng đang phải thích nghi với những thay đổi trong xu hướng thẩm mỹ hiện đại. Một khó khăn khác mà các nghệ nhân tranh kiếng phải đối mặt là việc tạo ra những mẫu tranh đáp ứng yêu cầu đa dạng về đề tài và chủng loại, đồng thời cần thông thạo chữ Hán để thể hiện thành những câu đối, đại tự, và tấm biển phù hợp với từng nội dung của các loại tranh kiếng.
Theo tác giả Huỳnh Thanh Bình, xu hướng hoài niệm quá khứ mang tính bảo tồn văn hóa truyền thống hiện nay trong công chúng đã giúp tranh kiếng tiếp tục tồn tại. Đặc biệt, việc áp dụng kỹ thuật kéo lụa và công nghệ in 3D trên kiếng đã làm phong phú và sinh động thêm tạo hình và hình ảnh, từ đó góp phần đưa dòng tranh mỹ thuật dân gian này tiếp tục đến với mọi gia đình. Những nỗ lực nghiên cứu và sáng tạo không ngừng sẽ là chìa khóa để tranh kiếng Nam Bộ vượt qua thách thức và phát triển bền vững trong tương lai.
