Hình tượng ngựa trong văn hóa Việt: Từ sức mạnh thần thoại đến biểu tượng tự do
Hình tượng con ngựa đã in đậm trong đời sống văn hóa, tâm linh và văn học Việt Nam qua nhiều thế kỷ, mang theo những tầng ý nghĩa phong phú và biểu tượng sâu sắc. Từ những câu chuyện thần thoại đến các tác phẩm hiện đại, ngựa luôn là một phần không thể thiếu, phản ánh khát vọng và sức mạnh của dân tộc.
Ngựa trong truyền thuyết và đời sống văn hóa
Trong truyền thuyết Thánh Gióng, ngựa sắt biết bay và phun lửa không chỉ là một phương tiện mà còn là biểu tượng cho sức mạnh phi thường và khát vọng chinh phục tự nhiên của người Việt cổ. Hình ảnh này thể hiện sự kết nối giữa con người và thế giới siêu nhiên, nơi ngựa đóng vai trò như một cầu nối tâm linh.
Theo Tiến sĩ Chu Xuân Giao từ Viện Nghiên cứu Văn hóa, ngựa thờ đỏ trong hệ thống Tam phủ, Tứ phủ được xem như phương tiện hóa thân, chuyên chở thần lực để đưa các vị Thánh từ cõi vô hình hiện diện trên trần gian. Điều này cho thấy ngựa không chỉ gắn với đời sống thực tế mà còn len lỏi vào không gian tâm linh, trở thành một phần của niềm tin dân gian.
Trong 12 con giáp, mã (ngựa) có sự thống nhất giữa Việt Nam và nhiều quốc gia khác, khác với Mão vốn là con mèo ở Việt Nam nhưng lại là thỏ tại Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản. Sự quen thuộc của ngựa còn thể hiện qua các trò chơi, lễ hội truyền thống và những bài đồng dao như "Chi chi chành chành" hay câu hát "Nhong nhong ngựa ông đã về", gợi nhớ ký ức tuổi thơ của nhiều người.
Ngựa trong văn học: Từ kỳ ảo đến hiện thực
Tiến sĩ Văn học Hà Thanh Vân chỉ ra rằng, mỗi thời kỳ văn học lại có cách khắc họa hình tượng ngựa khác nhau, phản ánh sự chuyển biến trong tư duy và xã hội.
- Văn học dân gian: Ngựa mang màu sắc kỳ ảo, siêu nhiên như ngựa sắt Thánh Gióng, được thần thánh hóa để biểu tượng cho sức mạnh quật khởi và ý chí bảo vệ cộng đồng.
- Thời phong kiến: Hình tượng ngựa bị gò bó vào quy phạm nghệ thuật ước lệ, gắn với người anh hùng và lý tưởng trung quân báo quốc. Ngựa cũng là ẩn dụ để diễn tả nỗi sầu ly biệt, như trong Chinh phụ ngâm, mang tính triết lý và âm hưởng buồn.
- Văn học hiện đại: Đặc biệt trong giai đoạn 1930-1945, ngựa trở thành biểu tượng của cái tôi tự do và tinh thần kiêu bạc. Tác phẩm "Ngựa đã thuần rồi mời ngài lên" của nhà văn Lê Văn Trương thể hiện khát vọng xê dịch và phá vỡ định kiến để sống đúng với bản ngã.
Sự chuyển biến này, theo Tiến sĩ Hà Thanh Vân, cho thấy văn học Việt Nam bước ra từ huyền thoại và chuẩn mực phong kiến để chạm vào hiện thực đa chiều. Ngựa không còn gánh vác sứ mệnh quốc gia mà chuyển sang chuyên chở nỗi niềm và khát vọng tự do cá nhân, phản ánh sự vận động từ tư duy vô ngã sang tự ý thức về bản thân.
So sánh Đông - Tây và ý nghĩa biểu tượng
Trong văn hóa phương Đông, ngựa thường được xem như một phần của "trật tự vũ trụ và đạo lý", gắn với thiên mệnh, đức trị và chiến công. Ngược lại, phương Tây nhìn ngựa như cỗ máy của cá nhân, với những huyền thoại như ngựa có cánh Pegasus trong thần thoại Hy Lạp đại diện cho thi ca, hay tinh thần hiệp sĩ trong Don Quixote và biểu tượng tự do qua những bầy ngựa hoang Mustang.
Ở Việt Nam, ngựa chủ yếu mang màu sắc tươi sáng, gắn với mặt trời, và năm Ngọ thường được kỳ vọng về sự cất bước và những chuyển đổi toàn diện - "ngựa phi nước đại". Hình ảnh ngựa còn là nguồn cảm hứng cho nghệ thuật, như tác phẩm "Ông Gióng" của cố họa sĩ Ngô Mạnh Lân, được trưng bày trong triển lãm chuyên đề tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.
Dù qua bao thăng trầm, hình tượng con ngựa vẫn giữ vị trí quan trọng, từ biểu tượng sức mạnh trong chiến trận đến khát vọng tự do trong văn chương, minh chứng cho sự đa dạng và bền vững trong văn hóa Việt Nam.
