Chiều cuối tháng 6 âm lịch, trong nhà bác Trưởng họ có đông đủ con cháu lần lượt thắp nén hương lên bàn thờ Tổ tiên. Hương trầm lan tỏa, mọi người im lặng, thành kính, chỉ có bác Trưởng họ đứng nhắc từng người theo vai vế đến lượt thắp hương Tổ tiên thì bước lên để hành lễ. Bỗng cu Tiến - cháu đích tôn - kéo tay ông hỏi: “Ông ơi, sao mình phải cúng những người con chưa biết?” Câu hỏi hồn nhiên khiến cả nhà im lặng vài giây. Bác Trưởng họ mỉm cười, xoa đầu cháu rồi chậm rãi nói: “Vì nếu không có Tổ tiên sẽ không có ông, không có bố mẹ con và cũng sẽ không có con hôm nay.”
Tổ tiên 5 đời là những ai?
Người Việt đã quen với cụm từ “Tổ tiên 5 đời” mỗi khi nhắc tới dòng họ hay dịp giỗ chạp. Hiểu nôm na, Tổ tiên 5 đời là những thế hệ gần gũi đã tạo nên sự tiếp nối của một gia đình: cha mẹ, ông bà, cụ, kỵ và cụ kỵ. Xa hơn nữa vẫn còn nhiều thế hệ khác, nhưng 5 đời là khoảng cách đủ để nhắc con cháu về nguồn cội và sự nối tiếp giữa các thế hệ. Đó không chỉ là cách gọi trong gia phả mà còn là nét đẹp văn hóa, nhắc mỗi người rằng mình là kết quả của biết bao công sức, hy sinh và tình yêu thương từ những người đi trước.
Ý nghĩa của việc thờ cúng tổ tiên
Theo chuyên gia phong thủy Hà Thanh, các nhà nghiên cứu văn hóa gia đình cho rằng việc tưởng nhớ Tổ tiên trước hết là một hình thức giáo dục về lòng biết ơn và ý thức gìn giữ cội nguồn. Mỗi dân tộc trên thế giới đều có cách riêng để tri ân những thế hệ đi trước. Người Việt thì lưu giữ ký ức về gia đình qua sự kết nối nơi bàn thờ, ngày giỗ, gia phả, hay những câu chuyện được ông bà kể lại cho con cháu. Khi trẻ em được nghe về ông bà, cụ kỵ, về những năm tháng gian khó mà gia đình đã trải qua, các em sẽ hiểu rằng cuộc sống hôm nay không tự nhiên mà có. Ý nghĩa lớn nhất không nằm ở nghi lễ nhiều hay ít, mà ở việc mỗi thế hệ hiểu mình đến từ đâu và có trách nhiệm gì với gia đình, dòng họ.
Khoa học về sự tiếp nối giữa các thế hệ
Nếu văn hóa giúp con người nhớ về cội nguồn thì khoa học lại giải thích vì sao giữa các thế hệ luôn có sự gắn kết. Mỗi người đều mang trong mình ADN được truyền từ cha mẹ. Cha mẹ lại nhận từ ông bà và tiếp tục được truyền qua nhiều thế hệ trước đó. Nhờ vậy, nhiều đặc điểm như chiều cao, màu da, nhóm máu, cơ địa hay nguy cơ mắc một số bệnh có yếu tố di truyền. Tuy nhiên, điều được truyền lại không chỉ là ADN. Một gia đình nhiều đời chăm chỉ lao động sẽ hình thành thói quen quý trọng công sức. Một gia đình coi trọng việc học thường tạo nên môi trường để con cháu ham học hỏi. Một gia đình biết yêu thương, tôn trọng nhau sẽ giúp trẻ lớn lên với cảm giác an toàn và tự tin. Những giá trị ấy không nằm trong gen, nhưng được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua cách sống, cách ứng xử và cách giáo dục hằng ngày. Đó cũng là lý do nhiều nhà tâm lý học cho rằng trẻ em học từ những gì các em nhìn thấy nhiều hơn là những gì các em được nghe.
Tháng 7 âm lịch - mùa báo hiếu
Ông Hà Thanh chia sẻ thêm, tháng 7 âm lịch hằng năm là dịp nhiều gia đình sum họp trong những ngày giỗ, tưởng nhớ tổ tiên và chăm sóc phần mộ ông bà. Dù mỗi vùng miền có phong tục khác nhau, ý nghĩa chung vẫn là nhắc con cháu nhớ về cội nguồn, biết trân trọng những người đã sinh thành và gây dựng gia đình. Điều đáng gìn giữ không nằm ở hình thức lễ nghi cầu kỳ, mà ở lòng biết ơn và sự gắn kết giữa các thế hệ. Một gia đình có thể không giàu có, nhưng nếu biết giữ gìn tình yêu thương, sự trung thực, tinh thần hiếu học và lòng nhân ái thì đó vẫn là một gia tài vô cùng quý giá.
Hiểu đúng về tổ tiên
Hiểu đúng về Tổ tiên không chỉ nhìn về quá khứ. Nó còn giúp chúng ta nhìn nhận truyền thống bằng thái độ văn minh: trân trọng những giá trị tốt đẹp, đồng thời tránh những quan niệm cực đoan hoặc mê tín không có cơ sở. Nhớ về cội nguồn không phải để sống trong quá khứ, mà để có thêm động lực sống tốt hơn ở hiện tại. Tổ tiên 5 đời không chỉ là một cách gọi trong gia đình, mà còn là lời nhắc về cội nguồn và sự tiếp nối giữa các thế hệ. Khi biết ơn những người đi trước bằng một cuộc sống tử tế, biết yêu thương gia đình và có trách nhiệm với cộng đồng, mỗi chúng ta đang góp phần viết tiếp những điều tốt đẹp cho con cháu mai sau.
