Bốn chiếc mũ vua triều Nguyễn, từng được Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ thị giữ lại vì giá trị lịch sử và văn hóa, đã được phục hồi từ những mảnh vỡ sau hơn 60 năm. TS Phạm Quốc Quân, nguyên Giám đốc Bảo tàng Lịch sử quốc gia, cho biết bốn chiếc mũ này nằm trong số khoảng 3.000 hiện vật vàng, bạc, ngọc, ngà được tiếp nhận từ triều đình nhà Nguyễn sau Cách mạng tháng Tám.
Ý kiến sử dụng kho báu và quyết định của Bác Hồ
Theo TS Quân, trong bối cảnh đất nước còn khó khăn sau tiếp quản, từng có đề xuất sử dụng kho báu này để phục vụ kháng chiến. Tuy nhiên, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã yêu cầu giữ lại toàn bộ hiện vật vì giá trị lịch sử và văn hóa đặc biệt của chúng. Bốn chiếc mũ khi được chuyển giao cho Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử quốc gia) đều trong tình trạng bị tháo rời, niêm phong và bảo quản suốt nhiều năm. Các chi tiết bằng vàng, đá quý bị tách khỏi khung mũ, vo cuộn lại; nhiều bộ phận gãy nát, lẫn với chất thải của mối mọt, phần cốt mũ không còn.
Hành trình phục hồi kỳ công
Hành trình hồi sinh những chiếc mũ bắt đầu năm 2008, khi TS Phạm Quốc Quân biết đến nhà nghiên cứu tự do Vũ Kim Lộc. Trước đó, ông Lộc vừa tái tạo thành công một chiếc mũ vàng của người Chăm từ thế kỷ 7. Công việc khôi phục 4 chiếc mũ kéo dài khoảng một năm, với sự tham gia của nghệ nhân kim hoàn Trần Ngọc Trí, thợ bạc Lê Văn Tuấn, cùng nhiều nhà nghiên cứu thuộc Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia và Hội đồng Khoa học được thành lập riêng cho nhiệm vụ phục dựng.
Kỹ thuật đỉnh cao và ảnh hưởng phương Tây
Nghệ nhân Vũ Kim Lộc nhớ lại: "Nếu như hiện nay kỹ thuật kéo sợi vàng chỉ đạt tới độ tinh xảo nhất là 0,25 mm, đặc biệt là hàn các sợi vàng nhỏ 0,1 mm thì đây là hai kỹ thuật thuộc về đỉnh cao trong chế tác mà bất kỳ nghệ nhân nào, kể cả xưa và nay, đều ao ước làm được…" Quá trình phục hồi cũng hé lộ nhiều giá trị về kỹ thuật chế tác kim hoàn triều Nguyễn, cho thấy thợ kim hoàn thời bấy giờ đã tiếp cận kỹ thuật và vật liệu từ phương Tây. Một trong những chứng cứ là sự xuất hiện của các hạt pha lê được mài giác cạnh, phản ánh ảnh hưởng của kỹ thuật phương Tây và sự giao thoa văn hóa.
Thách thức trong phân hạng di sản
TS Phạm Quốc Quân nhấn mạnh rằng các hiện vật đã trải qua phục hồi nên khó khẳng định mọi chi tiết hoàn toàn chính xác như nguyên bản. Việc dựng lại hình dáng và cấu trúc mũ vẫn chứa đựng yếu tố giả định dựa trên nghiên cứu khoa học. Chính cuộc hồi sinh giúp mũ tiệm cận hình hài ban đầu lại khiến việc xác lập danh phận bảo vật quốc gia trở nên khó khăn hơn.
Theo TS Trần Đức Anh Sơn, nhóm hiện vật này có thể được xếp vào loại "tài sản văn hóa quan trọng" - cấp độ phân hạng đang được nhiều quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc và Thái Lan áp dụng. Tại các nước này, di sản văn hóa vật thể được phân thành nhiều cấp độ, từ tài sản văn hóa, tài sản văn hóa quan trọng đến bảo vật quốc gia. Trong khi đó, hệ thống phân hạng tương tự vẫn chưa có trong pháp luật Việt Nam. Bốn chiếc mũ vua triều Nguyễn vì thế rơi vào tình thế đặc biệt: mang giá trị di sản rất lớn nhưng chưa có vị trí phân hạng tương xứng. Giới nghiên cứu và những người yêu di sản vẫn kỳ vọng những khoảng trống này sẽ được lấp đầy trong những lần sửa đổi tiếp theo của Luật Di sản văn hóa.
