Trong loạt bài về những cách nói thú vị trong tiếng Việt, học giả An Chi đã dành sự chú ý đến ba từ "thực", "thật" và "thiệt". Nhiều người Việt vốn xem chúng như những biến thể có thể thay thế cho nhau trong giao tiếp, nhưng thực tế lịch sử của từng từ lại có những ngả rẽ riêng biệt.
Nguồn gốc Hán Việt độc lập của "thực" và "thật"
Trong tác phẩm "Chuyện đông Chuyện Tây", An Chi dẫn lại ghi chép của "Thuyết văn giải tự" – bộ từ điển do Hứa Thận biên soạn đời Đông Hán – để khẳng định rằng "thực" và "thật" là hai chữ Hán hoàn toàn độc lập, có cách đọc riêng ngay từ thời cổ đại. Không có cơ sở nào cho thấy chúng cùng xuất phát từ một chữ ban đầu.
Sự trùng lặp về nghĩa xuất hiện khi tiếng Việt tiếp nhận cả hai chữ này và dùng chúng trong nhiều bối cảnh tương tự nhau. Chẳng hạn, "thực tế" và "thật tế" đều được hiểu là điều có thật, nhưng cách viết và sắc thái lại khác. Chính sự giao thoa này khiến nhiều người lầm tưởng chúng là một.
"Thiệt" trong "thiệt tình" – kết quả của tục kiêng húy
Theo An Chi, "thiệt" trong cụm "thiệt tình" không phải là một từ độc lập mà là cách đọc tránh húy của "thật". Sự việc bắt nguồn từ thời Nguyễn, khi bà Hồ Thị Hoa – chính phi của hoàng tử Đảm (sau này là vua Minh Mạng) – được vua Gia Long đặt tên là "Thật". Để tránh phạm húy, người đời đã phải thay đổi cách phát âm từ "thật" sang "thiệt" trong nhiều tình huống.
Đây là quy tắc bất thành văn thời phong kiến. Không chỉ "thật" bị đọc thành "thiệt", chữ "hoa" trong tên bà cũng được chuyển thành "huê" trong một số văn bản và khẩu ngữ. Vì vậy, cách đọc "thiệt tình" mà người Việt dùng ngày nay chính là tàn dư của một quy định nghiêm ngặt trong lịch sử.
"Thiệt" trong "thiệt hại" – âm Hán Việt của chữ "chiết"
Khác với trường hợp trên, "thiệt" trong các từ như "thiệt mạng", "thiệt hại" hay "thiệt thòi" không hề liên quan đến "thật" hay đến chuyện kiêng húy. An Chi cho biết đây là âm Hán Việt chính thống của một chữ Hán mang nghĩa gãy vỡ, hao tổn, mất mát. Trong tiếng Hán hiện đại, chữ này thường được phiên âm là "chiết" – thấy rõ trong các từ Hán Việt "chiết khấu", "chiết tự", "khuất chiết".
Điều đáng nói là các bộ từ điển cổ như "Đường vận", "Tập vận", "Vận hội" và "Chính vận" đều ghi nhận âm đọc "thiệt" cho chữ này. Chỉ đến khi các từ điển hiện đại gộp chung "chiết" và "thiệt" vào một mục, âm "thiệt" mới dần bị lãng quên. Theo An Chi, chính sự hợp nhất này đã tạo ra ngộ nhận rằng "thiệt" là một từ thuần Việt, trong khi thực ra nó là một âm Hán Việt có lịch sử lâu đời.
"Thiệt thòi" – hai yếu tố gốc Hán bổ nghĩa cho nhau
Trong từ ghép "thiệt thòi", yếu tố "thòi" cũng được xác định là từ Việt gốc Hán. Học giả An Chi phân tích rằng "thòi" bắt nguồn từ một chữ có âm Hán Việt hiện đại là "tồi", cùng mang nghĩa gãy, tổn hại. Khi kết hợp với "thiệt", cả hai tạo nên một tổ hợp có sức biểu đạt lớn hơn, chỉ sự mất mát, bất lợi, thiệt hại.
Không phải ngẫu nhiên mà tiếng Việt dùng hai yếu tố gốc Hán cùng trường nghĩa để tạo thành từ ghép. Điều này phản ánh cách người Việt tiếp nhận và Việt hóa lớp từ Hán Việt, biến chúng thành công cụ diễn đạt tinh tế trong đời sống hằng ngày.
Lịch sử ngôn ngữ qua từng con chữ
Những lý giải của An Chi không chỉ giúp làm rõ nguồn gốc của ba từ "thực", "thật", "thiệt" mà còn mở ra một cách tiếp cận thú vị về ngôn ngữ học lịch sử. Mỗi biến âm, mỗi cách viết đều có thể là dấu vết của những biến cố văn hóa, chính trị và xã hội trong quá khứ.
Với những ai yêu thích tiếng Việt, việc tìm hiểu nguồn gốc từ ngữ là hành trình khám phá không hồi kết. Từ "thiệt tình" tưởng chừng quen thuộc lại ẩn chứa cả một câu chuyện dài về triều Nguyễn; còn những chữ "thiệt hại", "thiệt thòi" lại dẫn về dòng chảy Hán học xa xưa.
