Lý Sơn: Hai Bộ Xương Cá Ông Khổng Lồ - Từ Thần Linh Đến Kỷ Lục Du Lịch
Đối với giới khoa học và du lịch, hai bộ xương cá voi hàng trăm năm tuổi đang được lưu giữ và thờ phụng tại lăng Tân, thôn Đông An Vĩnh, đặc khu Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi, là những bộ xương cá voi lớn bậc nhất Việt Nam. Còn với người dân Lý Sơn, họ gọi bằng cái tên đầy kính cẩn: cá Ông, hay còn được biết đến như "thần Nam Hải". Bộ xương dài 22 mét được sắc phong là Đồng Đình đại vương, trong khi bộ còn lại dài 18 mét mang danh hiệu Đức Ngư nhị vị tôn thần.
Lịch Sử Và Sự Sùng Kính
Theo lời kể của các bậc cao niên, khi cá Ông lớn lụy vào bờ, thân hình còn nguyên vẹn, nặng ước khoảng 55 tấn. Dân làng đã tổ chức lễ an táng trang trọng, nhưng việc đưa thân cá vào huyệt gặp nhiều khó khăn. Chỉ khi một đợt sóng lớn ập đến, công việc mới hoàn tất. Sau 10 năm chôn cất, người dân mới tiến hành nghi lễ "thượng ngọc cốt", cải táng và rước bộ xương vào lăng Tân để thờ phụng.
Ban đầu, bộ xương cá Ông lớn có chiều dài lên đến 30 mét, và bộ còn lại khoảng 25 mét. Tuy nhiên, qua thời gian và tác động của khí hậu biển, nhiều phần đã bị hư hại. Hiện tại, hai bộ xương còn lại có chiều dài lần lượt là 22 mét và 18 mét, nhưng quy mô vẫn khiến người xem choáng ngợp. Mỗi bộ cao gần 4 mét, bao gồm 50 đốt sống với đường kính hơn 40 cm, 28 xương sườn dài gần 10 mét, xương đầu dài 4 mét và xương ngà lên đến 4,7 mét.
Nghi Thức Bảo Quản Và Sự Tôn Nghiêm
Suốt nhiều năm, hai bộ xương này được cất giữ kín trong hậu lăng. Mỗi năm, chỉ vào ngày 19 và 20 tháng Chạp, lăng mới mở cửa một lần để kiểm tra và vệ sinh. Trong dịp này, chủ vạn chài phải thực hiện lễ nghi, mở hũ sành đựng mỡ cá voi để lau chùi và bảo quản xương cốt. Đây là một nghi thức vừa mang yếu tố tâm linh, vừa thể hiện sự tri ân sâu sắc của cộng đồng.
Ông Phạm Trai, người trông coi lăng Tân, chia sẻ rằng ngư dân trước mỗi chuyến ra khơi đều đến lăng thắp hương, cầu mong trời yên biển lặng. Bất kỳ ai muốn vào hậu cung chiêm ngưỡng bộ xương cá Ông đều phải bày lễ vật xin phép, bao gồm hương, hoa, trầu, quả. Chính vì sự sùng kính này, người dân Lý Sơn từng rất miễn cưỡng khi cho phép khách tham quan tiếp cận nơi thờ tự linh thiêng này.
Khi "Thần" Bước Ra Ánh Sáng
Năm 2019, Lý Sơn triển khai dự án phục dựng hai bộ xương cá Ông và xây dựng nhà trưng bày tại lăng Tân, với kinh phí lên đến 14 tỉ đồng. Sau hơn 3 năm thi công, công trình đã hoàn thành, mở ra cơ hội để công chúng được tận mắt chứng kiến truyền thuyết của biển đảo. Tháng 9 năm 2024, Tổ chức Kỷ lục Việt Nam đã xác lập kỷ lục hai bộ xương cá voi lớn nhất Việt Nam đối với hiện vật này tại Lý Sơn.
Tuy nhiên, đằng sau sự kiện mang tính quảng bá ấy, trong tâm khảm nhiều người dân đảo vẫn còn nỗi băn khoăn. Với họ, cá Ông không đơn thuần là hiện vật trưng bày, mà là ân nhân từng cứu người, cứu tàu giữa biển khơi. Trên đảo Lý Sơn và dọc các làng biển Quảng Ngãi, hiện còn hàng chục bộ xương cá voi khác được gìn giữ tại các lăng thờ. Mỗi lần cá voi lụy bờ, dân làng tổ chức tang lễ trang trọng, để tang đủ nghi thức như đối với người thân trong gia đình.
Biểu Tượng Văn Hóa Và Tinh Thần
Niềm tin vào cá Ông đã trở thành điểm tựa tinh thần cho những con người ngày ngày đối mặt với sóng gió. Hai bộ xương "thần Nam Hải" ở lăng Tân, vì thế, không chỉ là kỷ lục hay sản phẩm du lịch, mà là chứng nhân cho mối giao hòa giữa con người Lý Sơn và biển cả. Lòng biết ơn được gìn giữ qua nhiều thế hệ, tựa như sóng vỗ quanh đảo tiền tiêu mỗi ngày.
Lăng Mộ Hình Con Thuyền Ở Quảng Nam
Tại làng Trà Nhiêu, xã Duy Vinh, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam cũ (nay là xã Duy Nghĩa, thành phố Đà Nẵng), tồn tại một công trình tín ngưỡng đặc biệt: lăng mộ hình con thuyền thờ ngọc cốt cá Ông, thờ thần Nam Hải. Công trình được xây dựng bằng bê tông cốt thép, có dáng dấp như một con tàu đang vươn mình ra biển lớn. Dù không quá cầu kỳ về mặt kiến trúc, nhưng nó vẫn toát lên vẻ uy nghiêm, thể hiện rõ niềm tin sâu sắc của cư dân vùng biển đối với cá Ông.
Khi một cá Ông lụy vào bờ, người dân làm lễ an táng. Sau nhiều năm, khi thân xác phân hủy, phần xương cốt (được gọi là ngọc cốt) được cải táng và đưa vào lăng thờ phụng. Lăng mộ hình con thuyền ở Trà Nhiêu chính là nơi lưu giữ ngọc cốt ấy. Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, lăng Ông còn là biểu tượng văn hóa biển đặc sắc của cư dân ven biển miền Trung. Hằng năm, vào các dịp lễ cúng thần Nam Hải, người dân trong làng lại tề tựu về đây, dâng hương, cúng tế và tổ chức các nghi lễ truyền thống, nhắc nhở con cháu về nguồn cội và mối quan hệ gắn bó giữa con người và biển cả.
