GS, TS Tạ Hòa Phương (bút danh Tạ Phương), Chủ tịch Hội Cổ sinh - Địa tầng Việt Nam, nguyên Chủ nhiệm bộ môn Địa chất lịch sử - Khoa Địa chất - Trường đại học Khoa học tự nhiên Hà Nội, không chỉ là chuyên gia uy tín trong lĩnh vực cổ sinh, địa tầng và di sản địa chất, mà còn là nhà thơ, dịch giả, Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam. Ông đã có hơn 50 lần lên Hà Giang nghiên cứu địa chất từ năm 1975 đến nay.
Khám phá ranh giới địa chất F/F và di sản quốc tế
GS Tạ Phương là người tìm ra ranh giới địa chất giữa hai bậc Frasni và Famen (ranh giới F/F) trong hệ Devon, có tuổi trên dưới 400 triệu năm, tại khu vực đèo Si Phai trên Cao nguyên đá Đồng Văn. Ranh giới này trùng với ranh giới giữa hai đới vi cổ sinh của nhóm hóa thạch Răng nón (Conodonta) mà ông nghiên cứu, được đánh giá là một Di sản địa chất có ý nghĩa quốc tế.
Chất nghệ sĩ trong con người khoa học
Trong con người khoa học chi li, cẩn trọng nghiên cứu từng xăng-ti-mét đất đá để tìm tòi hóa thạch, GS Tạ Phương còn mang tâm hồn nghệ sĩ, biết hòa quyện tri thức địa chất - địa mạo với cảm nhận nghệ thuật khi hòa mình với thiên nhiên. Say đắm trước phong cảnh vùng đồi núi trập trùng, non xanh nước biếc, ông đã sáng tác bài thơ “Bông thạch thảo bên hẻm vực Tu Sản” với những câu thơ như “nắm bắt” khoảnh khắc chuyển động của ánh sáng trên cao nguyên: “Vệt nắng cuối cùng vắt qua đỉnh núi /Xiên xuống vực sâu thăm thẳm Mã Pì Lèng/Khoảnh khắc mặt trời bối rối rớt vào đêm/Nửa sáng vơi dần nửa tối ắp đầy thêm/Chẳng khác chi màu áo tím của em - /Bông thạch thảo hiện lên tím bừng bên dòng Nho Quế…”
Bài thơ này được nhạc sĩ Hoàng Lân phổ nhạc thành bài hát “Khoảnh khắc Mã Pì Lèng”, giới thiệu trong chương trình sinh hoạt của Hội Nhạc sĩ Hà Nội và giành giải bài hát hay của tháng. Phóng viên Việt Hòa nhận xét: “Khoảnh khắc Mã Pì Lèng” là một bản phối khéo léo giữa chất liệu dân gian và âm hưởng hiện đại, không cố gồng mình để trở nên quá kỳ vĩ mà chọn cách đi vào lòng người bằng sự chân thành.”
Kỷ niệm và sự ra đời của tên gọi “hẻm Tu Sản”
GS Tạ Phương nhớ lại chuyến khảo sát địa chất vào một mùa đông trước năm 1990 cùng hai sinh viên cũ. Khi từ Thượng Phùng lội qua sông Nho Quế mùa nước cạn sang phía đèo Mã Pì Lèng, ông trèo lên một tảng đá lớn sát bờ sông. Nằm gối đầu trên ba-lô nhìn lên hai vách đá cao vút, ông nghĩ: “Bầu trời thu lại thành một dải sáng trông như dòng sông với những áng mây trôi… Ngắm nhìn quang cảnh hùng tráng đó, tôi đã nghĩ, sau này khi kinh tế phát triển, mức sống cao lên, chắc chắn người ta sẽ đổ về đây chiêm ngưỡng di sản thiên nhiên kỳ diệu này.”
Trước khi Cao nguyên đá Đồng Văn được lập hồ sơ khoa học trình UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu, GS Tạ Phương đã tập hợp nghiên cứu để cùng đồng nghiệp viết bài báo khoa học giới thiệu một số di sản địa chất. Ông kể: “Trong việc đặt tên cho các di sản địa chất cũng có những chi tiết thú vị, như trường hợp của cái hẻm vực lớn, sâu tới 700m bên sông Nho Quế. Trong vùng có nhiều đồng bào dân tộc khác nhau, như bản Tà Làng có cả người Tày, người Giáy và người H’Mông. Người Tày và người Giáy có ngôn ngữ gần giống nhau. Tôi biết láng máng người Tày dùng chữ “tu” đứng trước nhiều chữ khác để chỉ các con vật hay đồ vật, thí dụ “tu cáy” là con gà, “tu vài” là con trâu, “tu ảng” là cái cổng... Vì thế để đặt tên cho cái hẻm kỳ vĩ kia, trước hết tôi dùng chữ Tu cho có không khí “rừng rú”. Tiếp đến, tôi đã khẳng định hẻm đó là một di sản địa chất rồi, nhưng gọi “Tu Di Sản” thì ngang quá, nên tôi đã gạch bỏ chữ “Di”, để chỉ còn lại “Tu Sản”. Thế là cái tên “hẻm Tu Sản” ra đời, lần đầu tiên có mặt trong bài báo khoa học của tôi và đồng nghiệp năm 2008: “Một số giá trị địa chất - cảnh quan vùng cao nguyên đá Đồng Văn - Mèo Vạc đáp ứng xây dựng Công viên địa cảnh” (Tc. Các khoa học về Trái đất, No 30(2), 105-112. Hà Nội).”
Hẻm Tu Sản trở thành điểm du lịch nổi tiếng
Từ sau bài báo đó, khoảng hơn chục năm gần đây, khi du lịch trên Cao nguyên đá Đồng Văn phát triển mạnh, hẻm Tu Sản ngày càng trở thành địa danh nổi tiếng. Trên Google, “Tu Sản” hay “Tu San Canyon” là một trong những điểm du lịch được tìm kiếm nhiều nhất, được du khách trong và ngoài nước chia sẻ rộng khắp qua hình ảnh, YouTube, video và những câu chuyện trải nghiệm. Tên gọi “hẻm Tu Sản” đã phổ biến trong các chương trình quảng bá du lịch địa phương, được du khách ngưỡng mộ khi đặt chân đến “miền sơn nguyên mê hoặc” nơi địa đầu Tổ quốc.
GS Tạ Phương kể: “Sau này, trở lại Hà Giang nhiều lần, tôi nghe mọi người nhắc đến hẻm Tu Sản, ví nơi này như một đệ nhất hùng quan, hẻm vực sâu và hùng vĩ nhất của Đông Dương. Nhưng gần như không ai hiểu nguồn gốc cái tên Tu Sản, cứ ngỡ đó là địa danh từ ngàn xưa. Và tôi chỉ mỉm cười, chờ hai chữ “Tu Sản” âm thầm đi vào đời sống…”
Một chuyện vui gần đây: GS, TSKH Nguyễn Hoàng Lương, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường đại học Khoa học tự nhiên Hà Nội, cùng đoàn đi du ngoạn trên sông Nho Quế, đã gọi điện và gửi ảnh khoe với GS Tạ Phương. Thấy trên ảnh có hình hẻm Tu Sản, tác giả cái tên nhờ GS Hoàng Lương hỏi hướng dẫn viên du lịch về địa danh Tu Sản thì được thông tin rằng, theo tiếng dân tộc, đó là “nhát búa từ trên trời bổ xuống sông Nho Quế”. Nhưng khi hỏi tiếng của dân tộc nào thì hướng dẫn viên cũng… chịu!
Niềm vui và ước vọng của nhà khoa học
“Đặt tên cho một di sản, cũng tương tự trong khoa học cổ sinh vật học - đặt một tên giống loài mới, là thao tác thông thường trong nghiên cứu khoa học thôi. Nhưng khi biết tên “Tu Sản” đã trở nên phổ biến, được chấp nhận rộng rãi, tôi rất mừng và cảm động. Chắc chắn vì lòng ngưỡng mộ của du khách và người dân địa phương đối với thắng cảnh tuyệt vời của tạo hóa trên Cao nguyên đá Đồng Văn, cũng có thể một phần vì cái tên đặt ra phù hợp với văn hóa, ngôn ngữ, khung cảnh nơi đây nên đã được mọi người đón nhận một cách tự nhiên”, GS Tạ Phương bộc bạch.
Ước mơ của nhà khoa học là các di sản địa chất, những món quà vô giá của thiên nhiên ban tặng các vùng miền của Tổ quốc nói chung sẽ ngày càng được tôn vinh, gìn giữ như những báu vật của trần gian. Đó chính là những dấu ấn tự hào về đất nước, khơi lên niềm cảm hứng yêu thương thiên nhiên và con người của mỗi ai đến với miền Cao nguyên đá Đồng Văn kỳ diệu!
Bài và ảnh: QUANG HƯNG
