GS Nguyễn Thiện Giáp: Tiếng Việt mãi giàu đẹp, chỉ cách dùng thiếu trong sáng
Trong một cuộc trò chuyện với Tri thức - ZNews, Giáo sư Ngôn ngữ học Nguyễn Thiện Giáp đã nhận định mạnh mẽ: "Tiếng Việt đã, đang và sẽ mãi mãi giàu và đẹp. Chỉ là có những cách sử dụng tiếng Việt thiếu trong sáng mà thôi". Phát biểu này được đưa ra nhân dịp công trình "Từ điển Ngôn ngữ học" của ông, một tác phẩm đồ sộ dày 849 trang với gần 2.800 mục từ, được đề xuất đạt Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ VIII năm 2025.
Kết tinh một đời nghiên cứu ngôn ngữ
Giáo sư Nguyễn Thiện Giáp chia sẻ rằng "Từ điển Ngôn ngữ học" là kết quả của cả một đời chuyên tâm nghiên cứu và giảng dạy. Quá trình biên soạn kéo dài gần 30 năm, bắt đầu từ năm 2010 với công trình "777 khái niệm ngôn ngữ học", phát triển thành "Từ điển Khái niệm Ngôn ngữ học" năm 2016 với hơn 1.500 khái niệm, và cuối cùng hoàn thiện vào năm 2024 với gần 3.000 khái niệm. Công trình này không chỉ giải thích thuật ngữ mà còn đi sâu vào nội dung các khái niệm, nhằm giúp người đọc nắm vững tri thức cơ bản của ngôn ngữ học.
Để thực hiện cuốn sách, tác giả đã tham khảo 72 thư mục tiếng Việt, 295 đầu sách tiếng Anh, 27 tài liệu tiếng Pháp, 17 công trình tiếng Nga, 27 tài liệu tiếng Đức và 1 bách khoa toàn thư tiếng Trung. Ông nhấn mạnh: "Chỉ khi tích lũy được một vốn tri thức ngôn ngữ học đáng kể mới dám nghĩ đến việc biên soạn một cuốn từ điển về những khái niệm cơ bản".
Lựa chọn khái niệm và thuật ngữ chính xác
Giáo sư Giáp cho biết nhóm biên soạn đã chủ ý lựa chọn những khái niệm có thể áp dụng cho nhiều ngôn ngữ, phản ánh sự phát triển hiện đại của ngôn ngữ học thế giới, và đặc thù của tiếng Việt. Ông giải thích: "Cái ngưỡng của sự lựa chọn là những khái niệm và thuật ngữ mà người đọc cần biết để có thể giải quyết các vấn đề của văn bản mà họ quan tâm".
Trong quá trình này, việc chọn thuật ngữ để biểu thị khái niệm là cực kỳ quan trọng. Giáo sư nhấn mạnh sự cần thiết của tính nhất quán, ví dụ phân biệt rõ giữa ngôn ngữ, ngữ ngôn và lời nói, hay giữa các loại hành động ngôn ngữ. Ông cũng tạo ra nhiều thuật ngữ mới trong lĩnh vực ngôn ngữ học nhận thức, tin rằng chúng có tính hệ thống và chính xác hơn.
Thực trạng sử dụng tiếng Việt và giải pháp
Khi được hỏi về thực trạng sử dụng tiếng Việt hiện nay, Giáo sư Giáp thẳng thắn chỉ ra: "Trong nhịp sống gấp gáp hiện nay, nhiều người nói và viết tiếng Việt thiếu thận trọng, ít trau chuốt dẫn đến tình trạng thiếu trong sáng". Ông đề xuất rằng việc giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt không chỉ dừng lại ở hô hào mà cần có chế tài, với vai trò then chốt của lãnh đạo và biên tập viên các nhà xuất bản, báo chí, đài phát thanh và truyền hình.
Giáo sư gợi ý nên mở lại các mục "Dọn vườn" trên báo và tạp chí để làm "cố vấn" đáng tin cậy, giúp xử lý các bài nói và viết một cách phù hợp. Ông cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của ngôn ngữ học trong xã hội: "Ngôn ngữ học dạy ta nghĩ đúng, nói đúng. Chúng ta gắn bó với nhau thành một cộng đồng, thành dân tộc, quốc gia là nhờ có ngôn ngữ".
Dự định nghiên cứu tương lai
Ở tuổi 82, Giáo sư Nguyễn Thiện Giáp vẫn không ngừng nghiên cứu. Ông đang hoàn thiện công trình "Diễn ngôn về ngữ pháp", giới thiệu các lý thuyết ngữ pháp từ cổ đến nay, và viết chuyên luận "Ngôn ngữ với tư duy và văn hóa". Ông hy vọng thế hệ trẻ sẽ biên soạn một cuốn ngữ pháp tiếng Việt cơ bản và hiện đại, để xã hội không còn phàn nàn về sự phức tạp của ngữ pháp.
Giáo sư Nguyễn Thiện Giáp sinh năm 1944 tại Hà Tây (nay là Hà Nội), tốt nghiệp tiến sĩ ngôn ngữ học năm 1983, được phong hàm Giáo sư năm 1996 và danh hiệu Nhà giáo Nhân dân năm 2008. Ông từng giữ nhiều vị trí quan trọng tại Đại học Quốc gia Hà Nội và có nhiều đóng góp to lớn cho ngành Việt ngữ học.
