Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội đã đề nghị các địa phương phối hợp xây dựng hồ sơ khoa học cho di sản 'Phở' để UNESCO ghi danh, với danh sách 19 món ăn có chữ 'phở' trong tên. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng cách tiếp cận này bộc lộ nhiều bất cập cả về pháp lý lẫn học thuật.
Danh sách gây tranh cãi
Công văn số 3022/SVHTT-QLDSVH ngày 21/5/2026 của Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội nêu rõ: 'Việc đưa di sản Phở vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể là cơ sở để các địa phương tham gia phối hợp cùng thành phố Hà Nội lập hồ sơ khoa học đề nghị UNESCO ghi danh'. Danh sách bao gồm các món như phở vịt quay, phở chua Lạng Sơn, phở dê Ninh Bình, phở cua Hải Phòng, phở vịt, phở chua vùng Tày - Nùng, phở chua kiểu Đông Bắc ở Thái Nguyên, phở cá, phở bò miền Trung ở Gia Lai, phở hải sản ở Khánh Hòa, và biến thể phở ảnh hưởng Khmer - Chăm ở An Giang.
Chuyên gia chỉ trích cách gộp chung
TS Nguyễn Thị Thu Trang, Trường đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh, nhận định: 'Cách dồn toàn bộ các món ăn có chữ “phở” trong tên gọi vào một hồ sơ chung đang bộc lộ hàng loạt bất cập cả về pháp lý lẫn học thuật thay vì tôn vinh sự đa dạng văn hóa. Việc gộp chung có thể xóa nhòa chính bản sắc vùng miền mà một hồ sơ di sản phải bảo vệ'.
Theo các nghiên cứu dân tộc học, món 'phở chua' ở các tỉnh miền núi Đông Bắc có nguồn gốc từ văn hóa ẩm thực phía nam Trung Quốc, không liên hệ trực tiếp với phở bò, phở gà kiểu Hà Nội/Nam Định. Món 'phở cá' được chế biến từ cá lóc chiên rim mắm, ngũ vị hương, ăn cùng thìa là, gần với món bánh đa cá hơn là phở.
Logic nhận diện di sản bị đảo ngược
Việc lấy tên gọi có chữ 'phở' làm tiêu chí để gom nhóm đã đảo ngược logic nhận diện di sản. Thay vì xuất phát từ cộng đồng chủ thể, cách thực hành và giá trị văn hóa, cách tiếp cận này dùng 'duy danh định nghĩa', bắt đầu từ tên gọi.
GS Nguyễn Thị Hiền, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho biết: 'Việc xây dựng hồ sơ “Phở Việt Nam” đề nghị UNESCO ghi danh cần được cân nhắc thận trọng theo Công ước 2003 và Hướng dẫn thực hiện Công ước'.
Bài học từ các di sản khác
Theo thống kê của Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, có 1.417 di tích trên toàn quốc liên quan đến tín ngưỡng thờ Vua Hùng, nhưng chỉ Phú Thọ làm hồ sơ ghi danh di sản phi vật thể quốc gia. UNESCO đã ghi danh tín ngưỡng này năm 2012. Tương tự, hồ sơ 'Nghệ thuật của những người thợ làm pizza kiểu Napoli' của Ý năm 2017 chỉ khoanh vùng riêng thành phố Napoli, với khoảng 3.000 nghệ nhân thực hành.
Hai tiền lệ này cho thấy hồ sơ càng xác định rõ cộng đồng chủ thể, không gian thực hành và giá trị văn hóa đặc thù thì càng thuyết phục.
Hướng đi khả thi
Các chuyên gia đề xuất nên tập trung vào 'Văn hóa Phở Hà Nội' và/hoặc 'Nghề nấu Phở Nam Định' - hai thực hành văn hóa khác nhau từ hai cộng đồng khác nhau. Các loại 'phở' ở địa phương khác có thể dùng làm dữ liệu tham chiếu về sự đa dạng ẩm thực Việt Nam, không nên gộp chung khi chưa có nghiên cứu so sánh, kiểm kê đầy đủ và sự đồng thuận từ các cộng đồng liên quan.
