Giếng Ngọc nằm ẩn mình phía sau chùa Côn Sơn, trên sườn núi Kỳ Lân, là một di sản quý giá của vùng đất Hải Dương. Theo ông Lê Duy Mạnh, Phó Trưởng ban quản lý Khu di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc, giếng được hình thành từ thời Trần, gắn liền với thiền sư Huyền Quang, vị Tổ thứ ba của thiền phái Trúc Lâm.
Huyền thoại về giếng Ngọc
Tương truyền, sau khi xây dựng xong chùa Côn Sơn vào đầu thế kỷ 13, thiền sư Huyền Quang vẫn luôn trăn trở vì chùa thiếu nguồn nước thanh tịnh dành cho việc cúng lễ và nghi thức “mộc dục tượng pháp”. Một đêm rằm tháng 7, trong giấc mơ, Huyền Quang thấy một vị tiên ông râu tóc bạc phơ, tay chống gậy trúc, tự xưng là long thần của vùng đất, chỉ dẫn đến vị trí có “viên ngọc sáng” - thực chất là mạch nước ngầm tinh khiết. Sau khi phát hiện nguồn nước quý giá này, nhà sư mừng rỡ cho khơi sâu, lát đá và đặt tên là giếng Ngọc.
Ý nghĩa phong thủy và lịch sử
Giếng Ngọc nằm kế bên lầu Quán Thế Âm, mang ý nghĩa phong thủy sâu sắc. Theo quan niệm dân gian, đây là “huyệt mạch” của toàn bộ khu di tích Côn Sơn, nơi hội tụ nguồn nước từ núi Kỳ Lân, biểu tượng của linh khí đất trời. Cùng với suối Côn Sơn, giếng Ngọc là nguồn nước mát lành nuôi dưỡng nhiều anh hùng hào kiệt, danh nhân văn hóa Việt Nam qua nhiều thế hệ. Nơi đây từng là điểm dừng chân của tao nhân mặc khách, các bậc tu tập trên hành trình khám phá thiền phái Trúc Lâm, gắn liền với những nhân vật kiệt xuất như Pháp Loa thiền sư (vị Tổ thứ hai), Đệ tam tổ Trúc Lâm Huyền Quang Tôn giả, Nguyễn Trãi, Trần Nguyên Đán và các nhà sư thuộc thiền phái.
Trong tổng thể đó, chùa Côn Sơn - trung tâm của thiền phái Trúc Lâm thời Trần - đã phát triển mạnh mẽ, trở thành điểm hội tụ tinh thần của Phật giáo Việt Nam.
Đặc điểm kỳ diệu của giếng Ngọc
Trải qua hơn 700 năm, giếng Ngọc chưa từng cạn nước dù nằm ở độ cao gần 200 mét so với mực nước biển. Dòng nước trong vắt, mát lành và có vị ngọt đặc trưng, được nhiều nhà nghiên cứu đánh giá là nguồn nước tự nhiên có chất lượng cao. Trong đời sống tôn giáo, nước giếng được sử dụng cho các nghi lễ quan trọng của chùa như “Mộc dục” và “Sái tịnh”. Hàng trăm năm qua, du khách trong hành trình du ngoạn Côn Sơn, tiến lên Bàn cờ tiên trên đỉnh núi Kỳ Lân, luôn dừng chân ở giếng Ngọc để tự tay buông dây kéo gầu nước trong veo rửa mặt hay nhấp một ngụm nước mát lành.
Bảo tồn và phát huy giá trị
Có thời điểm, do nhận thức chưa đầy đủ về bảo tồn di sản, một số công trình trong khu vực bị xuống cấp hoặc chịu tác động tiêu cực. Tuy nhiên, từ những năm 1990, cùng với chủ trương bảo tồn và phát huy giá trị di tích quốc gia, giếng Ngọc đã được tôn tạo, kè đá chắc chắn, tạo cảnh quan sạch đẹp. Giếng Ngọc từ đó tiếp tục phát huy vai trò là một “chứng nhân lịch sử”, gắn kết quá khứ với hiện tại, truyền thống với đời sống đương đại.
