Việc nghiên cứu các "Hồ sơ Chứng tích chiến tranh" từ nguồn lưu trữ của Hoa Kỳ đang mở ra những hướng tiếp cận mới cho công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Trong cuộc trao đổi với phóng viên Báo Nhân Dân, Đại tá, nhà văn Đặng Vương Hưng, Chủ tịch Tổ chức Cộng đồng "Trái tim người lính" và Điều phối viên Truyền thông của Dự án "Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh" (TTU-VWAI), đã chia sẻ về hành trình giải mã những tư liệu đặc biệt này và ý nghĩa của chúng đối với đạo lý "Uống nước nhớ nguồn".
Chiến dịch 500 ngày đêm và ý nghĩa tri ân
Trước thềm "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ", Đại tá Đặng Vương Hưng nhấn mạnh: "Đây là chủ trương có ý nghĩa đặc biệt sâu sắc, thể hiện trách nhiệm và đạo lý 'Uống nước nhớ nguồn' của Đảng, Nhà nước và nhân dân". Ông chỉ ra rằng sau nhiều thập kỷ, vẫn còn rất nhiều liệt sĩ chưa được tìm thấy hoặc chưa xác định danh tính, và thời gian càng lùi xa, công tác tìm kiếm càng khó khăn do địa hình thay đổi, nhân chứng ít đi. Chiến dịch lần này không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn mà còn là cuộc chạy đua với thời gian để trả lại tên tuổi cho người đã hy sinh.
Giá trị đặc biệt của Hồ sơ Chứng tích chiến tranh
Hồ sơ Chứng tích chiến tranh bao gồm nhật ký, thư từ, sổ tay, bản đồ, báo cáo tác chiến và hiện vật được quân đội Hoa Kỳ thu giữ trong chiến tranh, sau đó được giải mật. Theo Đại tá Đặng Vương Hưng, những tài liệu này không chỉ mang giá trị quân sự mà còn lưu giữ dấu ấn chân thực về cuộc đời, tình cảm và lý tưởng của người lính Việt Nam. Khi đối chiếu với hồ sơ trong nước và ký ức đồng đội, chúng trở thành nguồn dữ liệu quan trọng để bổ sung thông tin, phục vụ tìm kiếm và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. "Mỗi trang tài liệu lại chứa đựng thông tin quý giá về một con người, một đơn vị, một trận đánh", ông nói.
Dự án TTU-VWAI: Hợp tác nhân đạo Việt-Mỹ
Dự án TTU-VWAI là sự hợp tác nhân đạo giữa các chuyên gia hai nước, quy tụ nhiều lĩnh vực như lịch sử quân sự, địa lý, không ảnh, bản đồ và công nghệ số. Mỗi hồ sơ đều trải qua quá trình dịch thuật, kiểm chứng, đối chiếu nhiều nguồn trước khi đưa ra nhận định. Đến nay, hàng trăm Hồ sơ Chứng tích chiến tranh đã được giới thiệu tới cộng đồng, nhiều thân nhân liệt sĩ và cựu chiến binh được kết nối. Đại tá Đặng Vương Hưng cho biết: "Không ít hồ sơ đã cung cấp thêm tọa độ trận đánh, vị trí mai táng ban đầu hoặc thông tin về đơn vị chiến đấu". Những dữ liệu này được chuyển giao cho cơ quan chức năng để xác minh và tổ chức khảo sát thực địa.
Tuy nhiên, việc giải mã các hồ sơ hơn nửa thế kỷ đối mặt với nhiều thách thức. Khối lượng tư liệu lớn, phần lớn bằng tiếng Anh quân sự thời chiến, nhiều bản viết tay và ký hiệu chuyên ngành. "Một chi tiết trong hồ sơ chỉ thật sự có giá trị khi được đối chiếu với nhiều nguồn khác như hồ sơ trong nước, lời kể của nhân chứng và điều kiện địa hình thực tế", Đại tá Hưng nhấn mạnh. Sự tham gia của nhiều bạn trẻ với kiến thức ngoại ngữ và công nghệ số đã góp phần làm phong phú nguồn lực.
Ưu tiên địa bàn Lộc Ninh và Vị Xuyên
Dự án tập trung vào những địa bàn từng diễn ra nhiều trận chiến ác liệt. Lộc Ninh (Bình Phước) là căn cứ quan trọng trong kháng chiến chống Mỹ, nơi đối chiếu hồ sơ với bản đồ quân sự và nhân chứng đã làm sáng tỏ nhiều thông tin về trận đánh, hố chôn tập thể. Đại tá Hưng cũng dành tâm huyết cho Vị Xuyên (Hà Giang) - biểu tượng hy sinh trong chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc. "Có những đồng đội nằm dưới vách đá dựng đứng, khe núi sâu", ông xúc động kể. Bên cạnh tư liệu lưu trữ, việc ghi chép "lịch sử truyền khẩu" từ cựu chiến binh và nhân chứng được coi trọng, trở thành manh mối quý giá.
Phục dựng di ảnh và gìn giữ ký ức
Không chỉ tìm kiếm hài cốt, "Trái tim người lính" còn phục dựng chân dung các anh hùng liệt sĩ từ những tấm ảnh cũ phai mờ. Đại tá Hưng cho biết: "Mỗi bức chân dung hoàn thành là sự tri ân đối với người khuất và món quà tinh thần cho gia đình, đồng đội". Việc này giúp thế hệ mai sau nhìn thấy gương mặt những người hy sinh vì Tổ quốc, hiểu hơn giá trị của hòa bình.
Kết quả bước đầu của dự án là hàng trăm hồ sơ đã được nghiên cứu, nhiều thông tin được hệ thống hóa và chuyển giao. "Mỗi thông tin bổ sung, mỗi nhân chứng tìm thấy, mỗi hồ sơ giải mã đều có thể mở thêm cơ hội để một gia đình biết nơi người thân yên nghỉ", Đại tá Đặng Vương Hưng khẳng định. Hành trình tri ân này kết nối quá khứ với hiện tại, bồi đắp ý thức trách nhiệm của các thế hệ trong việc gìn giữ ký ức lịch sử và trân trọng giá trị độc lập dân tộc.
