Chưa bao giờ, vai trò của gia đình lại trở nên quan trọng như hiện nay, khi thời đại số phát triển với tốc độ vũ bão, kéo theo nhiều thay đổi trong cách con người sống, giao tiếp và nuôi dạy con cái. Gia đình không chỉ là 'tế bào của xã hội' mà còn là 'trường học đầu tiên', nơi hình thành nhân cách và hệ giá trị cho mỗi con người trước khi bước vào đời.
Tại tọa đàm 'Từ giữ gìn thuần phong mỹ tục đến khẳng định hệ giá trị con người TP.HCM', do Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TP.HCM tổ chức sáng 21.7, ông Nguyễn Quang Phi, nguyên Hiệu trưởng Trường Chính trị tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, Ủy viên Hội đồng Lý luận, phê bình văn học nghệ thuật TP.HCM, nhấn mạnh: 'Ông cha ta từng nói "Mẹ dạy thì con khéo, cha dạy thì con khôn", "Cha nào con nấy" để ghi nhận vai trò của các bậc làm cha, làm mẹ trong việc giáo dục con cháu. Mỗi thành viên trong gia đình vừa là người thầy, vừa là người trò; trong đó, ông bà, cha mẹ và những người lớn tuổi thông qua lời nói, cử chỉ, hành động hằng ngày sẽ trở thành tấm gương tác động trực tiếp đến sự hình thành nhân cách của thế hệ trẻ'.
Khoảng trống trong từng nếp nhà
Theo ông Phi, đã đến lúc cần thực hiện một cuộc tổng điều tra xã hội học về gia đình để có bức tranh đầy đủ về thực trạng hiện nay: bao nhiêu người sống độc thân, bao nhiêu trẻ có cha mẹ đi làm ăn xa, trẻ mồ côi, các gia đình thuê trọ... Chỉ khi nhận diện rõ những 'khoảng trống' trong từng nếp nhà mới có thể xây dựng các mô hình gia đình phù hợp với bối cảnh mới, đồng thời tăng cường truyền thông và trang bị kiến thức về gia đình cho người dân ngay từ sớm.
Các ý kiến tại tọa đàm cũng cho rằng, nếu trước đây văn hóa cộng đồng chủ yếu được hình thành từ gia đình, nhà trường và các mối quan hệ xã hội trực tiếp thì ngày nay, mạng xã hội đã trở thành 'không gian sống thứ hai' của nhiều người. Con người làm việc, giao tiếp, giải trí, bày tỏ quan điểm, thậm chí xây dựng hình ảnh cá nhân trên môi trường số, khiến việc gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống đứng trước không ít thách thức.
Không gian mạng - môi trường văn hóa mới
Với giới trẻ, nhiều xu hướng sống, cách ứng xử, ngôn ngữ, thậm chí hệ giá trị được tiếp nhận từ TikTok, Facebook, YouTube hay Instagram trước cả môi trường giáo dục truyền thống. Vì vậy, không gian mạng không còn đơn thuần là nền tảng công nghệ mà đã trở thành một môi trường văn hóa mới, có sức định hình nhận thức và hành vi của người dùng.
Từ thực tế đó, ông Lưu Đình Long, Giám đốc Công ty TNHH Văn hóa và Truyền thông Mây Thong Dong, bày tỏ lo ngại trước tình trạng một bộ phận nghệ sĩ, người nổi tiếng có phát ngôn thiếu chuẩn mực, quảng cáo sai sự thật, livestream công kích, xúc phạm người khác, cổ súy lối sống lệch lạc hoặc cố tình sử dụng ngôn ngữ phản cảm, tạo scandal để thu hút tương tác. Theo ông, những nội dung này không chỉ gây ảnh hưởng tiêu cực đến công chúng mà còn khiến không gian mạng trở thành nơi lan truyền sự cực đoan, vô cảm và những hành vi thiếu chuẩn mực.
'Xây dựng môi trường văn hóa trên không gian mạng là yêu cầu tất yếu trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế hiện nay. Đó không chỉ là câu chuyện quản lý thông tin mà còn là hành trình gìn giữ nền tảng đạo đức, thuần phong mỹ tục và bản sắc văn hóa dân tộc trong thời đại công nghệ', ông Lưu Đình Long nhấn mạnh.
Bản sắc văn hóa không phải 'vật báu' khóa kín
Một số chương trình giải trí, sản phẩm trên mạng xã hội hay nội dung biểu diễn hiện nay có xu hướng chạy theo hiệu ứng, lượt xem, sự gây sốc và thị hiếu dễ dãi. Đạo diễn Thanh Hiệp, Trưởng ban Lý luận phê bình (Hội Sân khấu TP.HCM), cảnh báo nếu không được nhận diện và điều chỉnh kịp thời, những biểu hiện này sẽ làm mờ nhạt các giá trị nhân văn, thẩm mỹ, đồng thời suy giảm khả năng giáo dục cảm xúc và định hình nhân cách của văn hóa nghệ thuật.
'Điều đáng lo hơn là sự lệch chuẩn đôi khi được hợp thức hóa bằng danh nghĩa "thị trường" hoặc "nhu cầu công chúng". Thị trường là cần thiết, nhưng thị trường văn hóa không thể tách rời trách nhiệm xã hội', ông nói. Theo đạo diễn Thanh Hiệp, quản lý nghệ thuật không phải để hạn chế sáng tạo mà nhằm tạo hành lang để sáng tạo phát triển đúng định hướng văn hóa và trách nhiệm xã hội.
Ông cũng cho rằng bản sắc văn hóa luôn vận động theo thời đại. Nếu bản sắc Hàn Quốc ở thế kỷ 19 gắn với Nho giáo thì ở thế kỷ 21, K-Pop và K-Drama đã trở thành những biểu tượng văn hóa mới. Tương tự, bản sắc của TP.HCM hôm nay không nhất thiết chỉ nằm ở những giá trị có từ hàng trăm năm trước mà còn có thể được tạo nên bởi tinh thần năng động, khả năng kết nối số và sự 'Việt hóa' các giá trị ngoại lai của giới trẻ.
Giới trẻ - 'lập trình viên' văn hóa
Đồng tình với quan điểm đó, TS Võ Châu Thịnh (Trường ĐH Khoa học xã hội và nhân văn TP.HCM) cho rằng không nên quá lo ngại khi thanh niên TP.HCM tiếp cận các giá trị văn hóa toàn cầu. Theo ông, họ không sao chép nguyên xi mà luôn có quá trình chọn lọc, tiếp biến để tạo nên bản sắc riêng.
'Giới trẻ Hàn Quốc không "giữ gìn" bản sắc văn hóa bằng cách khước từ nhạc Pop hay Hip-hop của Mỹ. Ngược lại, họ tiếp nhận rồi "Hàn hóa" bằng kỷ luật và tâm hồn của người Hàn để tạo nên một thực thể mà cả thế giới đều thừa nhận là đặc trưng Hàn Quốc', TS Võ Châu Thịnh dẫn chứng. Ông cho rằng bản sắc văn hóa không phải là một 'vật báu' cần được khóa kín trong két sắt, mà giống như một 'phần mềm' phải liên tục được cập nhật để vận hành trên những 'phần cứng' mới của thời đại. 'Chính giới trẻ là những "lập trình viên" đang thực hiện công việc cập nhật mang tính sống còn ấy cho văn hóa dân tộc', ông nói.
Trang bị kỹ năng trước hôn nhân
Ở góc độ khác, ông Nguyễn Quang Phi cho rằng hội nhập không có nghĩa là 'hòa tan'. Những kinh nghiệm hay của các quốc gia hoàn toàn có thể được nghiên cứu, vận dụng phù hợp với điều kiện Việt Nam. Ông dẫn ví dụ về việc thanh niên ở Thái Lan được giáo dục trong môi trường chùa chiền trước khi bước vào cuộc sống trưởng thành, từ đó đặt vấn đề: 'Tại sao trước khi kết hôn, thanh niên Việt Nam không được trang bị kiến thức về hôn nhân, kỹ năng sống, kỹ năng làm cha mẹ, kỹ năng ứng xử trong gia đình và cộng đồng để có sự chuẩn bị tốt hơn cho vai trò làm vợ, làm chồng, làm cha, làm mẹ?'.
Theo ông Phi, nếu chưa có quy định chung thì TP.HCM có thể mạnh dạn thí điểm ở một số phường, xã. 'Nếu mô hình mang lại hiệu quả thì nhân rộng, sau 3 - 4 năm tổng kết, đánh giá rồi tiếp tục hoàn thiện', ông đề xuất.
Nhìn nhận vai trò của thuần phong mỹ tục
Bà Đinh Thị Thanh Thủy, Phó trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TP.HCM, nhấn mạnh: 'Thuần phong mỹ tục là những chuẩn mực đạo đức, lối sống tốt đẹp được hình thành và gìn giữ qua nhiều thế hệ, tạo nền tảng tinh thần để định hình nhân cách của mỗi cá nhân và cộng đồng. Tuy nhiên, trước tác động của toàn cầu hóa, công nghệ thông tin và mạng xã hội, một bộ phận người dân, đặc biệt là giới trẻ, đang có biểu hiện lệch chuẩn trong nhận thức và hành vi, làm phai nhạt các giá trị truyền thống. Thực tế đó đặt ra yêu cầu cần nhìn nhận lại vai trò của thuần phong mỹ tục như nền tảng quan trọng trong xây dựng con người mới'.
