Tập quán giã gạo bằng chày tay của người Xtiêng và M'nông tại thành phố Đồng Nai vừa được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là nét đẹp lao động truyền thống gắn liền với lịch sử kháng chiến và đời sống cộng đồng của hai dân tộc này.
Tập quán lâu đời của người Xtiêng và M'nông
Giã gạo bằng chày tay là thói quen được người Xtiêng và M'nông lưu giữ qua nhiều thế hệ. Tiếng chày giã gạo từ lâu đã trở thành âm thanh quen thuộc, thể hiện tinh thần đoàn kết, sự cần cù và nét đẹp trong sinh hoạt cộng đồng. Theo già làng Điểu Đố, người dân tộc Xtiêng ở sóc Bù Môn, xã Bù Đăng, tập quán này xuất hiện ở tất cả địa bàn cư trú của người Xtiêng, M'nông thuộc vùng cuối dãy Trường Sơn.
Di sản thói quen giã gạo của người Xtiêng tập trung đông nhất ở các xã như Bù Đăng, Bù Gia Mập, Tân Quan, Tân Hưng, Phú Riềng và phường Lộc Ninh. Còn thói quen giã gạo chày tay của người M'nông phân bố chủ yếu ở Bù Đăng và Bù Gia Mập. Tuy nhiên, theo kết quả kiểm kê của ngành văn hóa, hơn 20 năm trở lại đây, hầu hết cộng đồng người Xtiêng, M'nông đã không còn duy trì thói quen này. Hiện nay, chỉ còn các địa phương thuộc huyện Bù Đăng cũ (Phước Sơn, Bù Đăng, Bom Bo, Nghĩa Trung, Thọ Sơn, Đăk Nhau) còn duy trì.
Giã gạo trong lễ hội và kháng chiến
Già làng Điểu Lên, người dân tộc Xtiêng ở xã Bom Bo, cho biết: “Hoạt động giã gạo chày hiện nay chỉ được duy trì thông qua các lễ hội truyền thống như Mừng lúa mới, kết bạn cộng đồng, cầu mưa, cầu mùa..., gắn liền với đời sống và lao động sản xuất trồng lúa qua bao thế hệ của cộng đồng người Xtiêng, M'nông”.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Huỳnh Văn Tới, Chi hội trưởng Chi hội Văn nghệ dân gian Việt Nam thành phố Đồng Nai, nhịp chày giã gạo của người Xtiêng, M'nông vang vọng núi rừng trong ánh lửa bập bùng đã thể hiện tinh thần rắn rỏi, nhịp sống mạnh mẽ, tình đoàn kết quân-dân chiến đấu bảo vệ quê hương. Đó cũng là nguồn cảm hứng cho cố nhạc sĩ Xuân Hồng sáng tác bài hát “Tiếng chày trên sóc Bom Bo”.
Trong kháng chiến chống Mỹ, phong trào “giã gạo nuôi quân” lan tỏa mạnh mẽ. Trong chiến dịch Phước Long-Đồng Xoài năm 1965, với khẩu hiệu “toàn sóc Bom Bo giã gạo nuôi quân”, trong ba ngày đêm, người Xtiêng ở sóc Bom Bo đã giã được năm tấn gạo tập kết về Căn cứ Nửa Lon tiếp ứng cho bộ đội.
Được công nhận di sản quốc gia
Nhằm ghi nhận những đóng góp của đồng bào dân tộc thiểu số, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành quyết định công nhận “Tập quán giã gạo chày tay của người Xtiêng, người M'nông” vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Già làng Điểu Ho, xã Tân Hưng, bày tỏ: “Đồng bào Xtiêng, M'nông ở địa phương rất phấn khởi khi biết tin này. Đây là cơ sở để địa phương và cộng đồng tiếp tục gìn giữ, thực hành lễ hội, truyền dạy cho thế hệ trẻ”.
Giám đốc Bảo tàng Đồng Nai Nguyễn Ngọc Yến nhấn mạnh: “Thời gian tới, đơn vị tiếp tục quan tâm, tổ chức các hoạt động trình diễn di sản, trưng bày, triển lãm, tuyên truyền, giới thiệu trên các phương tiện truyền thông, các nền tảng số. Bên cạnh đó, đơn vị đẩy mạnh kiểm kê, số hóa dữ liệu về di sản; cùng với các đơn vị, địa phương xây dựng các chương trình kết nối di sản gắn với phát triển du lịch bền vững; qua đó, lan tỏa giá trị di sản phi vật thể quốc gia trong cộng đồng, góp phần giáo dục truyền thống, nâng cao đời sống tinh thần cho nhân dân”.
Tiếng chày giã gạo năm xưa không còn vang lên mỗi ngày, nhưng những giá trị văn hóa, lịch sử và tinh thần đoàn kết bắt nguồn từ nhịp chày giã gạo vẫn được gìn giữ. Việc được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ góp phần bảo tồn một nét đẹp truyền thống mà còn tạo động lực để di sản tiếp tục được trao truyền cho các thế hệ mai sau, mãi là âm thanh nhắc nhớ về cội nguồn, về lòng yêu nước và bản sắc văn hóa bền vững của cộng đồng các dân tộc Đồng Nai.
