Qua việc xé bỏ thỏa thuận và khôi phục chiến sự, Iran và Mỹ đang bước vào một canh bạc mới với nhiều rủi ro lớn không chỉ cho hai nước này. Như lời Tổng thống Donald Trump cảnh báo, quân đội Mỹ rạng sáng qua tiến hành đợt không kích mới nhắm vào 90 mục tiêu tại Iran. Đáp lại, Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tập kích các căn cứ quân sự Mỹ tại Bahrain, Kuwait và Qatar. Đợt ăn miếng trả miếng diễn ra sau khi Mỹ tố cáo Iran tấn công tàu thương mại tại eo biển Hormuz ngày 7.7. Sau đó, quân đội Mỹ không kích hàng loạt mục tiêu tại Iran và tái áp đặt lệnh cấm vận dầu mỏ, trong khi ông Trump tuyên bố thỏa thuận tạm thời mà hai nước ký hồi giữa tháng 6 đã "kết thúc".
Tâm điểm mâu thuẫn
Nguyên nhân dẫn đến đợt leo thang mới được cho là do khác biệt trong cách hai bên diễn giải nội dung liên quan việc kiểm soát eo biển Hormuz trong thỏa thuận tạm thời nói trên, theo Reuters. Iran tuyên bố nước này nắm quyền quản lý eo biển và có thể thu phí tàu bè qua lại, trong khi Mỹ và các đồng minh vùng Vịnh nhấn mạnh "tự do hàng hải là miễn phí".
Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Qalibaf - nhà đàm phán chính của nước này - tuyên bố eo biển Hormuz "chỉ mở cửa theo sự sắp đặt của Iran". Trong quá khứ, Iran từng do dự trong việc đóng cửa eo biển vì lo ngại bị quốc tế cô lập. Tuy nhiên, khi Mỹ và Israel bắt đầu cuộc xung đột hồi tháng 2 và hạ sát Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei cùng một loạt quan chức cấp cao, các lãnh đạo còn lại của Iran cảm giác không còn gì để mất. Iran nhanh chóng phong tỏa eo biển và chỉ chừa tuyến đường do nước này quản lý, gây ra đợt gián đoạn lớn nhất trong lịch sử đối với nguồn cung năng lượng toàn cầu.
"Họ muốn được công nhận quyền kiểm soát eo biển Hormuz. Đó là đòn bẩy của họ trước Mỹ và phương Tây, thay thế cho vấn đề làm giàu uranium", nhà nghiên cứu Alex Vatanka tại Viện Trung Đông (Mỹ) nói với AFP. Theo các nhà phân tích, Iran tính toán rằng dù thể hiện sự giận dữ, Tổng thống Trump không muốn quay trở lại đối đầu toàn diện vì có thể khiến giá dầu gia tăng và gây bất mãn cho cử tri Mỹ khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày càng đến gần. "Về cơ bản, Iran nghĩ thời gian đang đứng về phía họ. Họ có thể chịu đựng hơn người Mỹ và vùng Vịnh", ông Vatanka đánh giá.
"Đó là con át chủ bài họ phải tung ra và kết quả là chúng ta có thể dự đoán họ sẽ tiếp tục tìm cách gây cản trở tàu thuyền không đi theo phân luồng của họ", Phó đô đốc về hưu Mỹ Kevin Donegan dự báo.
Áp lực của Tổng thống Trump
Việc sa lầy vào các thỏa thuận ngừng bắn chắp vá trong vài tháng qua đã đẩy cuộc xung đột đến rất gần thời điểm bầu cử giữa kỳ vào tháng 11 tại Mỹ. Trong bối cảnh công chúng Mỹ không mặn mà với một cuộc chiến lớn, ông Trump đang ở vào thế tiến thoái lưỡng nan khi vị thế chính trị của đảng Cộng hòa tại Hạ viện đang bị đe dọa.
Theo CNN, nếu eo biển Hormuz bị phong tỏa một lần nữa, nền kinh tế Mỹ sẽ phải chịu những "cú đấm" nặng nề. Hiện tại, Kho dự trữ dầu mỏ chiến lược (SPR) của Mỹ đang ở mức thấp kỷ lục kể từ năm 1983, trong khi các kho dự trữ thương mại đang ở mức báo động. Ông Trump đã cảnh báo rằng nguồn dầu dự trữ không còn dồi dào có thể gây ra thảm họa kinh tế và sẽ khiến ông bị so sánh với ông Herbert Hoover - vị Tổng thống Mỹ gắn liền với thời kỳ Đại suy thoái hồi đầu thế kỷ 20.
Các nhà phân tích cho rằng lựa chọn của Tổng thống Trump rất hạn chế. Theo đó, bất kỳ sự leo thang nào vượt quá các cuộc tấn công qua lại đều có thể dẫn đến nguy cơ xung đột toàn diện, dù chủ nhân Nhà Trắng khẳng định các diễn biến gần đây sẽ kết thúc "rất nhanh chóng".
Tuy nhiên, nếu Mỹ nhượng bộ trước thách thức từ Iran có thể giúp Tehran thêm tự tin rằng có thể gây sức ép lên eo biển Hormuz - kênh vận chuyển dầu quan trọng nhất thế giới bất cứ khi nào họ thấy phù hợp. Theo các nhận định, ông Trump có thể hy vọng các đòn không kích mới sẽ buộc Iran trở lại bàn đàm phán về chương trình hạt nhân, song hầu hết các chuyên gia đều không thấy có nhiều dấu hiệu Tehran sẽ nhượng bộ.
Bất ổn kéo dài
Cựu sĩ quan tình báo Mỹ tại Trung Đông Jonathan Panikoff, hiện làm việc tại viện nghiên cứu Hội đồng Thái Bình Dương (Mỹ), dự đoán tình hình tấn công qua lại có khả năng sẽ tiếp tục trong tương lai gần. "Tình hình sẽ không quay trở lại cuộc chiến toàn diện. Tuy nhiên trạng thái mặc định hiện nay là "bất ổn có kiểm soát", bạo lực sẽ tái diễn mà không có lối thoát về lâu dài", chuyên gia này nhận định.
Còn theo cây bút bình luận chuyên về mảng năng lượng Ron Bousso của Reuters, mâu thuẫn giữa Mỹ và Iran về eo biển Hormuz có nguy cơ tạo ra cuộc khủng hoảng kéo dài. Ngay cả khi hai bên tránh chiến tranh toàn diện, nguy cơ tính toán sai vẫn rất cao, biến eo biển thành điểm nóng dai dẳng, có thể châm ngòi cho một cuộc xung đột rộng hơn trong những năm tới. Kết quả là việc di chuyển qua eo biển vẫn khó đoán trong tương lai gần.
Đánh giá của các tổ chức tài chính quốc tế
Trong tuyên bố chung ngày 8.7, lãnh đạo Cơ quan Năng lượng quốc tế, Quỹ Tiền tệ quốc tế, Ngân hàng Thế giới và Tổ chức Thương mại thế giới cho biết kinh tế thế giới nhìn chung đã phục hồi tốt trước cú sốc từ chiến sự Trung Đông, theo Reuters. Tuy nhiên, các vị này thừa nhận "tính bất định vẫn còn cao và những tác động của chiến sự có thể kéo dài. Các thị trường năng lượng và vận chuyển hàng hóa vẫn đối diện nhiều khó khăn".
Iran an táng cố lãnh tụ tối cao
Ngày 9.7, máy bay chở linh cữu cố Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei từ Iraq về quê nhà Mashhad (Iran) để an táng, theo AFP. Tang lễ diễn ra trong 6 ngày tại Iran và các thánh địa của người Hồi giáo Shiite tại Iraq. Ước tính có đến 30 triệu người đưa tang nhà lãnh đạo này.
