Hòn Khô – Nhơn Hải (Quy Nhơn, Bình Định) đang là điểm đến hút khách mỗi dịp hè với tour ngắm san hô, rong biển giá rẻ từ 150.000 – 350.000 đồng/lượt. Tuy nhiên, đằng sau sự nhộn nhịp là nỗi lo của những người đã dành hơn 10 năm để hồi sinh rạn san hô – mái nhà của biển, tái tạo nguồn lợi thủy sản. Với họ, giữ hệ sinh thái biển chính là giữ sinh kế cộng đồng.
Áp lực từ du lịch giá rẻ lên hệ sinh thái biển
Sở hữu hệ sinh thái biển phong phú với rong mơ, san hô cùng nhiều loại sinh vật biển, tour du lịch Hòn Khô – Nhơn Hải thu hút đông đảo du khách. Với mức giá từ 150.000 – 350.000 đồng/lượt tùy dịch vụ đi kèm như chèo SUP, thuyền thúng kết hợp chụp ảnh, bình quân mỗi bè ngắm san hô đón khoảng 100 lượt khách/ngày vào cao điểm.
Anh Nguyễn Văn Bình, chủ một bè ngắm san hô liên kết với HTX Dịch vụ Du lịch Cộng đồng Nhơn Hải, cho biết vào dịp cao điểm, mỗi ngày bè của anh đón khoảng 100 lượt khách. Để giữ hệ sinh thái biển không bị xáo trộn, anh chỉ cho khách ngồi SUP hoặc chèo thuyền thúng ngắm san hô; tuyệt đối không cho ca nô, mô tô nước hoặc phương tiện động cơ công suất cao vào khu vực bảo vệ. “Khu vực bảo vệ đã được khoanh vùng bằng phao xanh, do Tổ cộng đồng quản lý. Du khách được hướng dẫn kỹ về những hành vi bị cấm, đặc biệt là không được ngắt hái, giẫm đạp lên san hô,” anh Bình nói.
Ông Nguyễn Ngọc Nam, Tổ trưởng Tổ cộng đồng bảo vệ nguồn lợi thủy sản Nhơn Hải, cho biết hiện có 10 bè ngắm san hô liên kết với HTX phục vụ du khách. Các bè đều niêm yết giá công khai và nhắc nhở khách không được thực hiện hành vi gây hại cho hệ sinh thái biển; chỉ được lặn ngắm san hô, bơi lội theo hướng dẫn. “Vùng lõi hơn 12 ha được khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt,” ông Nam nói.
Nỗi trăn trở của người giữ biển
Tuy nhiên, ông Nam không giấu được trăn trở. Du lịch ở Hòn Khô gắn liền với hệ sinh thái biển, tạo sinh kế cho cộng đồng. Người dân chưa dám nâng giá hay chọn lọc khách vì sợ mất khách. Hệ quả là lượng người đến đông, nhất là mùa cao điểm, đã ít nhiều tác động đến hệ sinh thái biển. Thậm chí, nhiều nhà tour bên ngoài khai thác dịch vụ có những hành động làm ảnh hưởng trực tiếp đến rạn san hô.
“Chúng tôi mất hơn 10 năm để tái tạo, khôi phục và bảo vệ hệ sinh thái biển. Nhưng bây giờ nếu nâng giá, chọn khách thì sợ mất khách. Song nếu cứ tiếp tục tình trạng này, chúng tôi lo lắng cho hệ sinh thái biển. Thêm vào đó, khách chỉ tập trung vào cao điểm mùa hè, mùa mưa tới sẽ không có dịch vụ để thu hút khách,” ông Nam nói.
Không chỉ rạn san hô, khu vực bảo tồn bãi đẻ rùa biển ở bãi cát gần bờ dù đã được khoanh vùng cũng chịu tác động từ một số hoạt động kinh doanh ẩm thực, khiến rùa biển có nguy cơ không lên làm tổ vào mùa sinh sản. “Rùa biển cần môi trường yên tĩnh, sạch sẽ. Ánh sáng và tiếng ồn lớn khiến rùa mẹ ngần ngại quay lại, trong khi mùa sinh sản đang cận kề. Chúng tôi đã báo cáo lên UBND phường để có phương án phù hợp,” ông Nam cho biết thêm.
Những người lặng lẽ giữ ‘mái nhà biển’
Để có được rạn san hô đẹp và rong mơ nhuộm vàng cánh đồng biển Nhơn Hải là nỗ lực hơn 10 năm của các thành viên Tổ cộng đồng. Hệ sinh thái biển phục hồi mở ra cơ hội phát triển du lịch từ biển. “Làm dịch vụ du lịch là để có nguồn thu, từ đó chi cho bảo vệ, bảo tồn hệ sinh thái biển. Lấy ngắn nuôi dài, mở thêm dịch vụ là để có sinh kế gắn bó với biển tốt hơn,” anh Nguyễn Tôn Xuân Sáng – người được mệnh danh là “bà đỡ” của rùa biển, thành viên Tổ cộng đồng, nói.
Với anh Sáng và các thành viên, giữ hệ sinh thái biển là giữ sinh kế. Họ duy trì đều đặn việc lặn nhặt rác, cứu hộ và đỡ đẻ cho rùa biển, đặc biệt là khoanh vùng bảo vệ diện tích rạn san hô được giao quản lý. Mỗi năm, các thành viên thực hiện quan trắc, đánh giá mức độ phục hồi và phát triển rạn san hô.
“Hồi sinh rạn san hô là hồi sinh mái nhà của biển – để các loài sinh vật về trú ngụ, sinh sôi và phát triển. Du khách tới đây sẽ thấy cá bơi từng đàn, rùa biển thân thiện bơi theo nhịp. Đó là hành trình 10 năm phục hồi, bảo vệ và cả hành trình phía trước. Hơn ai hết, chúng tôi hiểu nhờ hệ sinh thái phong phú này du khách mới tìm đến. Chúng tôi nhắc nhở nhau phải liên kết, làm du lịch bền vững,” anh Sáng nói.
Anh Phạm Minh Bảy, người dân khu phố Hải Bắc (phường Quy Nhơn Đông), cho biết mỗi tuần anh đều tham gia cùng tổ cộng đồng dọn rác dưới biển. “Có khi chúng tôi thu gom chai nhựa, túi nilon, ống hút nhựa, rác thải do sóng cuốn ra bện vào san hô. Mỗi hành động nhỏ góp phần làm môi trường biển xanh hơn, trong lành hơn. Rạn san hô được bảo vệ tốt thì tôm cá về trú ngụ nhiều hơn, từ đó phát triển du lịch địa phương tốt hơn,” anh Bảy nói.
Chính quyền vào cuộc, kết quả bước đầu
Trước tình trạng hoạt động tự phát gây ảnh hưởng, ông Nguyễn Thành Danh, Phó Chủ tịch UBND phường Quy Nhơn Đông, cho biết địa phương đã đẩy mạnh tuyên truyền, kêu gọi người dân và du khách chung tay bảo vệ môi trường biển. Lực lượng chức năng đã kiểm tra, tháo dỡ các quán ăn sát khu bảo tồn bãi đẻ của rùa, đồng thời ra quân dọn dẹp xà bần, giữ môi trường biển Nhơn Hải.
Theo Chi cục Thủy sản tỉnh Bình Định (trong bài gốc có nhầm là Gia Lai, cần sửa), từ nguồn hỗ trợ của các tổ chức bảo tồn biển quốc tế tại Việt Nam như GEF, MCD, dự án CRSD..., các vùng biển có rạn san hô của tỉnh đã được đánh giá sơ bộ và xây dựng kế hoạch bảo vệ. Các hoạt động như làm sạch bờ biển, quan trắc rạn san hô hàng năm, tiêu diệt sao biển gai tại Nhơn Châu, Quy Nhơn Nam, Quy Nhơn Đông... được thực hiện tích cực từ năm 2018 đến nay.
Riêng tại phường Quy Nhơn Đông, các tổ chức cộng đồng hiện bảo vệ hơn 20 ha diện tích biển có rạn san hô, trong đó Nhơn Lý (Bãi Dứa) hơn 8 ha và Nhơn Hải (phía Tây Hòn Khô) hơn 12 ha. Sau thời gian khoanh vùng bảo vệ, hệ sinh thái rạn san hô bước đầu phục hồi: tại Bãi Dứa, độ phủ san hô từ 62% tăng lên 75,6%; tại Hòn Khô nhỏ, từ 36% lên 44,3%. Người dân không chỉ thấy môi trường biển hồi sinh mà còn nhận được lợi ích thiết thực khi du lịch sinh thái phát triển.
