Dinh thự Bạch công tử: Lưu giữ hồn văn hóa Nam kỳ qua kiến trúc Baroque
Trong lịch sử Nam kỳ lục tỉnh đầu thế kỷ 20, Bạch công tử - tên thật là Lê Công Phước (1895-1950) - nổi danh là một 'ông hoàng ăn chơi' với những giai thoại xa hoa. Ông là con trai thứ tư của Đốc phủ Lê Công Sủng, quê ở làng Điều Hòa (nay là phường Mỹ Tho, tỉnh Đồng Tháp). Biệt danh 'Bạch công tử' xuất phát từ dáng vẻ trắng trẻo, thư sinh, giúp phân biệt với 'Hắc công tử' Trần Trinh Huy ở Bạc Liêu.
Cuộc đối đầu huyền thoại và lối sống xa hoa
Sinh thời, Bạch công tử nổi tiếng với những cuộc thi đua phô trương sự chịu chơi. Nhằm 'lấy le' với cô Ba Trà - đệ nhất mỹ nhân Sài Gòn xưa, ông và Hắc công tử Bạc Liêu đã tặng nhau những món quà đắt tiền. Giai thoại nổi bật là cuộc thi đốt tiền giấy để nấu chè, kết cục Bạch công tử thắng. Hồi ký của Vương Hồng Sển kể lại, trong một lần đi xem hát, khi Hắc công tử làm rớt tờ bạc 5 đồng và lúi húi tìm kiếm, Bạch công tử đã nói: 'Để moa (tôi) cho mượn cây đuốc' rồi lấy tờ 20 đồng bạc đốt lên soi.
Kiến trúc độc đáo: Pha trộn giữa châu Âu và miền Tây
Dinh thự Bạch công tử, được xây dựng khoảng năm 1925-1926, tọa lạc trên khu đất rộng hơn 4.000 m2 với diện tích 322 m2, bao quanh là vườn cây xanh mát. Công trình này không chỉ gợi tò mò về đời tư mà còn lưu giữ những lớp ký ức văn hóa của một thời Nam kỳ lục tỉnh.
Kiến trúc sư Phùng Thế Hưng (Công ty kiến trúc F5) nhận định: 'Bạch công tử từng du học ở Pháp, nên ngôi nhà mang phong cách kiến trúc châu Âu rõ nét.' Cụ thể:
- Hàng cột chịu ảnh hưởng của thức cột cổ điển Corinthian và Lonic.
- Trán tường gãy kiểu Baroque, phần tường nhô cao ở mặt đứng, giống cổ chim thiên nga (swan-neck).
- Diềm, phù điêu, hoa văn trang trí chạy quanh nhà tạo nên vẻ tinh xảo.
Ngôi nhà có 6 phòng thông nhau, với trần và cột chạm trổ công phu. Trên vách tường gian trước là bốn bức tranh tường kích thước 2,4 m2, chạm hình chim muông, hoa lá, và cảnh quan miền sông nước, giúp căn nhà dù theo phong cách Tây vẫn giữ được hồn miệt vườn.
Thiết kế cũng thích ứng với khí hậu miền Tây:
- Hành lang như vùng đệm tránh mưa nắng trực tiếp.
- Tường dày, mái lớn chống nóng hiệu quả.
- Cửa lá sách giúp tránh nắng nhưng vẫn đảm bảo thông gió.
Hành trình bảo tồn và phục dựng
Sau năm 1975, dinh thự từng được sử dụng làm trụ sở UBND phường và Phòng Văn hóa - Thông tin thành phố Mỹ Tho. Nội thất ban đầu hầu như không còn, nhưng các vật dụng như bàn ghế, đèn chùm, trường kỷ cùng thời đã được sưu tầm để phục dựng không gian. Năm 2016, công trình được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh, khẳng định giá trị văn hóa lâu dài.
Đam mê nghệ thuật và khí chất 'chơi tới bến'
Bạch công tử không chỉ là tay chơi mà còn là người mê cải lương có hạng. Ông lập gánh hát Huỳnh Kỳ, giao vợ là nghệ sĩ tài danh Phùng Há làm bầu, quy tụ nhiều đào kép nổi tiếng như Ba Vân, Năm Phỉ. Năm 1928, ông cho xây rạp hát Huỳnh Kỳ sát nhà và sắm 4 chiếc thuyền máy đầy đủ tiện nghi để gánh hát lưu diễn khắp nơi.
Theo GS-TS Trần Văn Khê, Bạch công tử còn cho đốt pháo tưng bừng và bắn chỉ thiên mỗi khi đoàn khởi hành, cùng với việc thuê võ sĩ quyền anh bảo vệ. Điều này thể hiện rõ khí chất 'chơi tới bến' của ông: yêu nghệ thuật một cách phô trương và rất Nam Bộ.
Chi tiết kiến trúc nổi bật
Dinh thự có nhiều đặc điểm kiến trúc đáng chú ý:
- Công trình có đến 8 mái, lợp bằng ngói vảy cá, với hệ mái nhỏ giúp che mưa và làm giảm cảm giác nặng nề.
- Sống nóc trang trí hình bảo tháp (stupa), biểu tượng linh thiêng bảo vệ công trình.
- Hệ thống đỡ mái hiện tại làm bằng bê tông, gỗ và thép, thay thế chất liệu truyền thống như gạch đinh và 'ô dước' (hỗn hợp vôi, cát, vỏ sò).
- Tường dày 20 cm, bó nền bằng gạch thẻ, và các vòm cửa được chạm nổi rồng, phượng, chim thú, hoa lá.
- Sảnh chính vào nhà được nhấn bằng 4 cột vuông cao 5 m, với đầu cột ốp hoa văn đắp nổi tinh xảo.
Dinh thự Bạch công tử không chỉ là một di sản kiến trúc quý giá mà còn là minh chứng sống động cho một thời kỳ lịch sử đầy màu sắc của Nam kỳ lục tỉnh, nơi hội tụ giữa nét văn hóa bản địa và ảnh hưởng châu Âu.
