Di tích lịch sử quốc gia nhà số 5 Châu Văn Liêm
Vào tháng 6/2026, nhân dịp kỷ niệm thành phố tròn nửa thế kỷ được mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhiều đoàn khách và lãnh đạo các tỉnh, thành phố đã đến thăm di tích lịch sử cấp quốc gia Nhà số 5, đường Châu Văn Liêm, phường Chợ Lớn, Thành phố Hồ Chí Minh. Theo Ủy ban nhân dân phường Chợ Lớn, ít ai biết rằng trước khi rời Bến Nhà Rồng vào ngày 5/6/1911, Nguyễn Tất Thành đã từng dừng chân tại đây – nơi từng là trụ sở của Liên Thành phân cuộc, một chi nhánh của Liên Thành thương quán.
Liên Thành phân cuộc và phong trào Duy Tân
Liên Thành thương quán ra đời vào ngày 6/6/1906 tại Phan Thiết theo sự gợi ý của cụ Phan Châu Trinh. Đây là một trong những tổ chức kinh tế do các nhà yêu nước sáng lập trong phong trào Duy Tân, với mục tiêu phát triển nền kinh tế dân tộc, chấn hưng đất nước. Cuối năm 1906, Liên Thành thương quán mở rộng quy mô hoạt động và thành lập chi nhánh tại Sài Gòn mang tên Liên Thành phân cuộc, đặt tại số 1-2-3 Quai Testard (trước đây là đường Tổng Đốc Phương, nay là đường Châu Văn Liêm). Chi nhánh này không chỉ là cơ sở kinh doanh mà còn là nơi hội họp, liên kết các chí sĩ yêu nước trong phong trào Duy Tân.
Theo Lịch sử Đảng bộ tỉnh Bình Thuận cũ, nay là Lâm Đồng, trước khi đến Sài Gòn, Nguyễn Tất Thành từng rời Huế vào Phan Thiết theo sự giới thiệu của cụ Trương Gia Mô (một người bạn thân thiết của cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc). Tại Phan Thiết, Người đã dạy học tại Trường Dục Thanh (do Liên Thành thương quán sáng lập). Trường Dục Thanh có khoảng 30 học sinh là con em các gia đình yêu nước, mang sứ mệnh truyền bá tư tưởng yêu nước cho thế hệ trẻ. Trong thời gian giảng dạy, Nguyễn Tất Thành tiếp xúc với nhiều tư tưởng mới, hun đúc thêm lòng yêu nước và khát vọng tìm con đường giải phóng dân tộc.
Hành trình từ Phan Thiết vào Sài Gòn
Ngày 19/9/1910, dưới sự giúp đỡ của tổ chức Liên Thành, Nguyễn Tất Thành đến Sài Gòn với giấy tờ mang tên Văn Ba. Ban đầu, Người tạm trú tại nhà ông Lê Văn Đạt, một thành viên của Hội Liên Thành, tại số 185/1 đường Dumortier (nay là đường Cô Bắc). Sau đó, Người chuyển đến Liên Thành phân cuộc tại số 1-2-3 Quai Testard, nơi Người làm việc và sinh sống trong một thời gian. Tại di tích còn ghi thông tin: Một trong những hoạt động nổi bật của Nguyễn Tất Thành tại Sài Gòn là dành thời gian bán báo tại khu vực thương cảng. Hoạt động này không chỉ giúp Người kiếm sống mà còn là phương tiện tuyên truyền những tư tưởng tiến bộ về tự do, bình quyền và độc lập cho dân tộc.
Nguyễn Tất Thành cũng tìm hiểu về các phong trào yêu nước đang diễn ra, nhưng không hoàn toàn đồng tình với phương pháp của họ, nên quyết định phải tìm kiếm con đường riêng. Theo các ghi chép lịch sử, Liên Thành phân cuộc cung cấp chỗ ở và việc làm cho Nguyễn Tất Thành, đồng thời đóng vai trò quan trọng giúp Người tiếp cận với những người yêu nước có tư tưởng tiến bộ. Chính tại đây, các chí sĩ bàn luận về vận mệnh dân tộc, và Nguyễn Tất Thành càng tin rằng con đường giải phóng dân tộc cần một giải pháp triệt để hơn từ bên ngoài.
Khởi đầu hành trình 30 năm tìm đường cứu nước
Tại Sài Gòn, Nguyễn Tất Thành tìm cách tiếp cận các tuyến hàng hải quốc tế. Nhờ sự giới thiệu của những người trong tổ chức Liên Thành, Người tìm đến Bến Nhà Rồng và xin làm phụ bếp trên tàu Amiral Latouche-Tréville, một con tàu viễn dương của Pháp. Ngày 5/6/1911, từ nơi đây, Nguyễn Tất Thành chính thức rời Sài Gòn, khởi đầu cho hành trình 30 năm bôn ba tìm đường cứu nước.
Kiến trúc và trưng bày tại di tích
Theo quan sát, di tích là một ngôi nhà phố, gồm một trệt và một lầu, rộng khoảng 4m, dài khoảng 9m, nền lát gạch bông, cửa sắt kéo. Chiều cao từ nền lên đến trần khoảng 3m, tầng lầu có ban-công nhô ra phía trước. Hiện toàn bộ không gian bên trong được sử dụng trưng bày bổ sung cho di tích. Tầng trệt được ngăn tách thành hai gian: gian trước đặt bàn thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh, hai bên vách tường trưng bày hình ảnh gợi nhớ làng quê của Người, các lãnh tụ yêu nước, các cơ sở của Liên Thành thương quán, bản đồ Sài Gòn-Chợ Lớn năm 1911. Gian sau có cầu thang gỗ dẫn lên lầu, với nội dung trưng bày gồm: Tiểu sử và cuộc đời hoạt động cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh; Lãnh tụ Hồ Chí Minh và học tập suốt đời - Truyền thống khuyến học và trọng hiền tài của Việt Nam; Chủ tịch Hồ Chí Minh - Một tấm gương mẫu mực về tự học tập suốt đời; Chủ tịch Hồ Chí Minh với việc xây dựng một xã hội học tập và học tập suốt đời ở Việt Nam; Việt Nam trong quá trình xây dựng một xã hội học tập và học tập suốt đời.
Ủy ban nhân dân phường Chợ Lớn cho biết: Sau năm 1975, với mong muốn bảo tồn các di tích lịch sử, Quận 5 (cũ) đã sửa chữa và cải tạo di tích trở thành Nhà lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh. Từ năm 1997, di tích đã được trùng tu lại khang trang hơn và trở thành địa điểm sinh hoạt, giáo dục truyền thống, tổ chức các buổi giao lưu, tọa đàm về tư tưởng Hồ Chí Minh.
