Cây Trà Tổ Suối Giàng: Từ Vinh Danh Đến Nguy Cơ Diệt Vong
Việt Nam sở hữu nhiều vùng trà Shan tuyết cổ thụ quý giá, trong đó nổi bật là Suối Giàng, thuộc xã Văn Chấn, tỉnh Lào Cai ngày nay. Nơi đây từng là địa điểm đầu tiên tổ chức lễ cúng trà vào cuối thập niên 2000, diễn ra dưới gốc cây trà tổ to lớn, đẹp đẽ và khỏe mạnh nhất vùng. Tuy nhiên, khi trở lại Suối Giàng, "cụ" trà ngày xưa đã không còn, và danh hiệu "cây trà tổ" đã được chuyển giao cho một cây mới.
Hồi Ức Về Cây Trà Tổ Ngày Xưa
Đầu những năm 2000, vùng trà Shan tuyết cổ thụ Suối Giàng hiện lên với vẻ đẹp nên thơ, hùng vĩ. Ngay tại trung tâm xã, những gốc trà cổ thụ với thân cây to hơn vòng tay người ôm mọc san sát bên các mái nhà, hòa quyện trong làn sương khói mờ ảo. Từ trụ sở xã, chỉ cần đi bộ khoảng 20 phút vào sâu trong rừng trà, "cụ" trà tổ sẽ hiện ra lừng lững, uy nghiêm với các nhánh cây chẻ đều đặn. Khi ấy, người dân địa phương ước tính "cụ" đã hơn 600 năm tuổi, với lá to hơn bàn tay, búp mập mạp và sức sống mãnh liệt giữa thiên nhiên.
Dưới gốc cây trà này, một lễ cúng đặc biệt đã được tổ chức vào năm 2008, gọi là lễ cúng trà tổ Suối Giàng, nhằm tạ ơn đất trời và linh thần đã ban tặng cây trà giúp chữa bệnh và mang lại cuộc sống ấm no qua nhiều thế hệ. Dù lúc đó cây trà tổ đã có dấu hiệu suy yếu với cành lá thưa thớt và thân bị mối ăn, nhưng vẫn giữ được vẻ thanh thoát, bề thế xứng với danh hiệu. Nghi lễ do thầy cúng Giàng A Lử cùng các thanh niên trong bản thực hiện, với vật cúng chính là một con gà trống còn sống, chai rượu trắng và bàn thờ làm từ tre nứa.
Khi được hỏi về nguồn gốc của lễ cúng, thầy Lử giải thích: "Ngày xưa, chúng tôi cúng rừng, chọn cây to nhất để tôn kính. Giờ rừng không còn nhiều, cây to nhất, già nhất chỉ còn lại là cây trà. Trà cho búp, cho lá, giúp đời sống đồng bào khá hơn, nên mới có lễ cúng tạ ơn linh thần và tổ tiên".
Nguy Cơ Và Sự Thay Đổi
Quan sát kỹ rừng trà thời điểm đó, nhiều cây to gần bằng người ôm cũng bị mối xông tương tự như cây trà tổ. Theo thông tin từ cán bộ Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Yên Bái cũ, địa phương đang đối mặt với nạn đào gốc trà cổ thụ để trồng tại các khu điền viên của giới đại gia mới nổi, buộc phải thực hiện công tác gắn biển định vị cho những cây quý. Tình trạng mối mọt và tổn thương ngày càng lan rộng, khiến trà cổ thụ Suối Giàng dần chết đi.
Năm 2016, quần thể trà Shan tuyết cổ thụ Suối Giàng với khoảng 400 cây, tuổi trung bình từ 100 đến 300 năm, đã được công nhận là Cây di sản Việt Nam thông qua chương trình Bảo tồn Cây di sản do Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam tổ chức. Tuy nhiên, cây trà tổ cũ với tuổi đời 600 năm đang trong tình trạng hấp hối, bị mối ăn cụt hết, chỉ còn lại nhánh to cỡ thân người.
Để tránh hình ảnh không đẹp, danh hiệu "cây trà tổ" đã được chuyển sang một cây mới gần đường dân sinh hơn. Cây này được đặt bia công nhận di sản và gắn biển "Cây chè tổ". Trong khi đó, cây trà tổ cũ tiếp tục suy yếu thêm vài năm rồi cuối cùng cũng bị mối phá hủy hoàn toàn.
Lễ Cúng Và Thực Trạng Hiện Tại
Lễ cúng trà vẫn được duy trì đều đặn hàng năm, với sự kiện gần nhất là "Lễ hội tôn vinh cây chè tổ" vào tháng 11 năm 2025. Nghi lễ này đã trở thành điểm nhấn văn hóa của vùng, được tổ chức long trọng với phần lễ và phần hội sôi động. Thầy cúng Giàng A Lử, nay được gọi kính trọng là Giàng Nhà Lử do tuổi cao, vẫn được cộng đồng tín nhiệm để cử hành các nghi thức.
Khi trò chuyện bên bếp lửa, ông Lử chia sẻ: "Trà bây giờ được chăm sóc tốt hơn, chất lượng ngon hơn và giá cả cũng cao hơn. Nhưng vấn đề mối mọt vẫn rất đáng lo ngại. Nhiều cây chết vì mối mà không có cách nào cứu chữa".
Thực tế cho thấy, nhiều cây trà trong vùng, kể cả cây trà tổ mới, đang ngày càng suy yếu so với 5 năm trước. Mối và kiến làm tổ trên thân, trong khi mùa trà đến, người dân vẫn hái lá không ngừng nghỉ. Việc khai thác thiếu bền vững này khiến sức khỏe của cây không được cải thiện, dù đã được vinh danh là di sản.
Thách Thức Trong Bảo Tồn Trà Cổ Thụ
Việt Nam hiện có nhiều cây trà cổ thụ với tuổi đời lên đến hơn 600 năm, thân to một người ôm, và thậm chí có những cây to gấp 2-3 lần nhưng chưa được xác định tuổi chính xác bằng khoa học. Từ năm 2010, nhiều quần thể trà Shan tuyết cổ thụ đã được công nhận di sản, nhưng đáng buồn là không ít cây sau đó suy yếu và chết đi.
Chuyên gia nghiên cứu và sản xuất trà Từ Quốc An từ Đài Loan nhận định: "Việt Nam sở hữu nhiều rừng trà cổ thụ 500-700 năm tuổi, thậm chí hơn, nhưng chưa được quan tâm đúng mức. Cách thu hái hiện nay thường leo trèo tùy tiện, đốn sâu và tỉa nhánh triệt để, không có lợi cho khai thác bền vững".
Về quan điểm cho rằng Suối Giàng là "thủy tổ của cây trà thế giới", cần có cái nhìn khiêm tốn hơn. Việt Nam còn nhiều vùng trà Shan tuyết cổ thụ khác như Tủa Chùa, Sùng Đô, hay Nậm Ty, với cây cao đến 20-30 mét và thân to gấp 3-4 lần so với cây trà tổ Suối Giàng. Do đó, việc khẳng định Suối Giàng là nguồn gốc duy nhất cần được xem xét lại trong bối cảnh rộng lớn hơn.
