Câu Nói Tiếng Pháp Đầy Ẩn Ý Và Hành Trình Về Quê Hương
Năm 1989 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng khi tỉnh Nghĩa Bình, bao gồm Quảng Ngãi và Bình Định, chính thức được tách ra thành hai tỉnh riêng biệt như trước đây. Trong bối cảnh đó, ông Đỗ Quang Thắng giữ cương vị Bí thư Tỉnh ủy, còn ông Trần Cao Minh đảm nhận chức vụ Chủ tịch Ủy ban Nhân dân tỉnh Quảng Ngãi. Xuất thân từ một cán bộ nghiên cứu khoa học tại Bộ Nông nghiệp ở Hà Nội trước năm 1975, ông Minh mang theo nhiều trăn trở khi tiếp quản vị trí mới, đặc biệt là với công trình thủy lợi Thạch Nham – một dự án trọng điểm quốc gia thời bấy giờ.
Nỗi Lo Từ Công Trường Và Cuộc Gặp Gỡ Đặc Biệt
Mỗi lần có dịp thị sát công trường Thạch Nham, ông Trần Cao Minh không khỏi toát mồ hôi trước âm thanh chan chát của hàng ngàn chiếc búa và đục. Dù tinh thần lao động hừng hực với khẩu hiệu “dù bật máu tay vẫn không rời công trường” lan tỏa khắp nơi, ông vẫn bày tỏ mối băn khoăn sâu sắc: “Đại thủy lợi, nhưng làm thủ công, không có phương tiện thì bao giờ mới có nước về đồng cho nông dân”. Quyết tâm tìm giải pháp, ông đã khăn gói ra Hà Nội và đến thăm đồng chí Phạm Văn Đồng, lúc đó đang giữ vai trò Cố vấn Ban Chấp hành Trung ương Đảng.
Là người con của xã Đức Tân, huyện Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi, đồng chí Phạm Văn Đồng hiểu rõ hơn ai hết tình cảnh khô khát trên những cánh đồng phía bắc của quê hương. Dù biết Quảng Ngãi đang đối mặt với muôn vàn khó khăn, đồng ruộng hạn hán khiến người dân phải ly hương đến các tỉnh thành như Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Bà Rịa-Vũng Tàu, Đắk Lắk hay Gia Lai, vị cố vấn vẫn không đưa ra những chỉ đạo mang tính cục bộ. Thay vào đó, ông phân tích tình hình đất nước còn nhiều thách thức và nhấn mạnh bằng một câu tiếng Pháp cô đọng: “Le labour et la terre”.
Ý Nghĩa Sâu Xa Từ Một Câu Ngạn Ngữ
Ông Trần Cao Minh nhanh chóng nắm bắt đại ý về tầm quan trọng của đất đai và người nông dân trong thông điệp ấy. Câu nói này vốn bắt nguồn từ một ngạn ngữ nổi tiếng của Pháp, khi Công tước Sully, Bộ trưởng dưới thời Vua Henri IV thế kỷ 16, từng tuyên bố: “Labourage et pâturage sont les deux mamelles de la France” (tạm dịch: Cày cấy và chăn nuôi là hai bầu sữa của nước Pháp). Việc đồng chí Phạm Văn Đồng thỉnh thoảng nhắc đến những câu ngạn ngữ bằng tiếng Pháp không có gì lạ, bởi cuộc đời hoạt động của ông gắn liền với nhiều sứ mệnh ngoại giao quan trọng.
Năm 1946, ông cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp để tìm kiếm giải pháp độc lập cho Đông Dương. Đến năm 1954, với vai trò Trưởng phái đoàn Chính phủ tại Hội nghị Geneva, ông đã gây ấn tượng mạnh với báo chí quốc tế nhờ khả năng trả lời phỏng vấn bằng tiếng Pháp trôi chảy, cùng những quan điểm thẳng thắn và sắc sảo.
Những Ngày Tháng Đầy Cảm Xúc Tại Quảng Ngãi
Những ngày cuối tháng 6 năm 1989, Đài phát thanh tỉnh Quảng Ngãi vẫn đều đặn phát bài hát “Nghĩa Bình quê hương tôi” vào mỗi buổi sáng, dù hai tỉnh Quảng Ngãi và Bình Định đã chính thức tách ra. Chỉ ít ngày sau, đồng chí Phạm Văn Đồng đã về thăm quê hương và gặp gỡ gia đình một số cán bộ địa phương. Sau năm 1975, không ít cán bộ của tỉnh Quảng Ngãi bị anh em gọi vui là “vô sản” vì hoàn cảnh khó khăn. Sau khi tách tỉnh, Bí thư Tỉnh ủy Đỗ Quang Thắng phải đưa gia đình vào ở tạm trong văn phòng cơ quan, còn ông Trần Cao Minh được bố trí ở một ngôi nhà chỉ rộng 40 m2 cho bảy nhân khẩu tại khu tập thể thủy lợi Thạch Nham.
Trong chuyến thăm này, đồng chí Phạm Văn Đồng ân cần nhắc nhở cán bộ, đảng viên phải không ngừng học tập và lắng nghe tiếng nói từ nhân dân. Ông chia sẻ câu chuyện về Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Nhà nước Trung ương, được thành lập năm 1978 dưới sự chỉ đạo trực tiếp của ông. Khi các chuyên gia Liên Xô sang giảng về chính sách kinh tế mới (NEP), viện đã soạn báo cáo “Tình hình chung kinh tế và việc cần thiết phải sửa đổi chính sách” gửi lên Trung ương. Đồng chí Phạm Văn Đồng còn kể về chuyến thăm Hợp tác xã Đoàn Xá ở huyện Đồ Sơn, Hải Phòng – nơi đã áp dụng phương thức hoạt động khác biệt nhưng đạt thành công vượt trội. Thay vì cấm đoán, ông cử cán bộ xuống nghiên cứu thực tiễn và nhận thấy việc giao đất cho dân đã giúp tăng sản lượng lương thực, cải thiện đời sống nhân dân đáng kể.
Di Sản Từ Một Nhà Lãnh Đạo Tầm Nhìn
Trong khi báo chí thường nhắc đến đồng chí Võ Văn Kiệt với những đột phá “xé rào” giúp kim ngạch xuất khẩu của Thành phố Hồ Chí Minh năm 1981 tăng 44 lần so với năm 1980, thì ở cấp Trung ương, ngay từ năm 1979, đồng chí Phạm Văn Đồng đã đưa ra các đề xuất chính sách kinh tế mới. Những đề xuất này chính là tiền đề quan trọng cho công cuộc Đổi mới, xóa bỏ cơ chế quan liêu, bao cấp sau này.
Đặc biệt, đồng chí Phạm Văn Đồng luôn nhấn mạnh vai trò của văn học và nghệ thuật. Tại Đại hội Tân Trào tổ chức ở Tuyên Quang vào ngày 16 tháng 8 năm 1945, khi nghe tin nhà thơ Huy Cận dừng làm thơ để tham gia kháng chiến, ông đã phát biểu: “Tôi đồng ý cử nhà thơ Huy Cận vào Ủy ban Dân tộc giải phóng; nhưng không đồng ý nhà thơ quẳng bút nghiên, vì bút nghiên cũng là vũ khí chiến đấu giành độc lập”. Quan điểm này cho thấy tầm nhìn sâu rộng của ông trong việc kết hợp các lĩnh vực để phục vụ sự nghiệp chung.
Hồi Ức Của Một Chứng Nhân Lịch Sử
Đầu xuân Bính Ngọ 2026, cụ Trần Cao Minh, nguyên Chủ tịch Ủy ban Nhân dân tỉnh Quảng Ngãi năm 1989, nay đã bước sang tuổi 97. Dù tuổi cao, cụ vẫn miệt mài ghi chép những dòng hồi ức trên máy vi tính, dành riêng nhiều trang viết về cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng. Trong gia đình cụ hiện còn lưu giữ vô số tư liệu, sách báo về cuộc đời hoạt động của vị lãnh đạo này, bao gồm cả những bài viết đề cập đến công tác chỉ đạo của ông đối với ngành giáo dục và giới văn nghệ sĩ.
Trong cuốn nhật ký ghi chép tản mạn những kỷ niệm cuộc đời, cụ Minh đã dành hẳn phần cuối để viết một bài thơ dài gần 400 câu, kể về tình yêu, sự nghiệp và những kỷ niệm sâu sắc với Thủ tướng Phạm Văn Đồng. Khi sắp đến ngày kỷ niệm 120 năm Ngày sinh của cố Thủ tướng (1 tháng 3 năm 1906 – 1 tháng 3 năm 2026), cụ Minh đã dõi mắt về phía quê hương của ông và nhắc lại lời nhận xét của Giáo sư Hoàng Chương: “Nhiều chính khách và bạn bè quốc tế nhận xét, Thủ tướng Phạm Văn Đồng là một trong những nhà lãnh đạo lỗi lạc, một người cộng sản nổi tiếng trong thế kỷ 20”.
Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng sinh ngày 1 tháng 3 năm 1906 trong một gia đình trí thức tại xã Đức Tân, huyện Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi. Thời trẻ, ông theo học Trường Quốc học Huế, nơi phát huy năng khiếu học và nói tiếng Pháp trôi chảy, đồng thời tích lũy kiến thức sâu rộng về đông tây kim cổ. Từ năm 1954, ông giữ cương vị Phó Thủ tướng Chính phủ kiêm Bộ trưởng Ngoại giao, để lại một di sản đáng trân trọng trong lịch sử dân tộc.
