Vị trí chiến lược của Đại đồn Chí Hòa
Đại đồn Chí Hòa có hình thang dài, chạy dọc đường Thiên Lý về hướng Tây Ninh (nay là đường Cách Mạng Tháng Tám và một phần đoạn đầu đường Trường Chinh). Cổng đại đồn nằm ở khu vực ngã ba Ông Tạ (CMT8 - Phạm Văn Hai). Từ đây, hai nhánh tường đồn tỏa ra, nhô xéo lên hai bên, tạo thành hai góc nhọn, mỗi góc có một đồn lớn ở vị trí tiền tiêu.
Đáy lớn Đại đồn Chí Hòa (nay là khu vực giáp đường Bắc Hải) là khu tiền đồn đối mặt với lực lượng Pháp - Tây Ban Nha đóng ở trung tâm Sài Gòn và Chợ Lớn lúc ấy. Đáy nhỏ nằm trên đường Trương Công Định gần Bà Quẹo, nơi có Trại Quan của tướng Nguyễn Tri Phương.
Đồn Tả và đồn Hữu: hai mũi nhọn phòng thủ
Theo sách Monographie de la province de Gia Định (1902, NXB Trẻ 1994): "Một ngàn quân do Tôn Thất Hiệp chỉ huy đóng tại làng cũ Chí Hòa, 5 km phía tây Sài Gòn. Vị tướng này cho xây ba đồn: Đồn Tiền trên đường đi Tây Ninh với hai đồn hai bên, cách nhau 400 m là đồn Hữu và đồn Tả."
Đồn Tả nằm ở cuối hẻm 686 CMT8, sát nhà thờ An Lạc, nhìn ra khúc quanh rạch Nhiêu Lộc - Thị Nghè (giữa cầu số 4 và số 5 hiện nay). Sau khi Đại đồn thất thủ, đồn Tả bị phá bỏ vội vã. Dù chịu ảnh hưởng dòng nước, hào nước quanh đồn vẫn còn đến đầu thập niên 1980, với ao rau muống An Lạc rộng mấy héc ta. Cuối thập niên 1960 đầu 1970, trẻ con Ông Tạ thường đến đây bắt cá, thả diều mùa khô. Ngày nay, nhà cửa xây kín nhưng dấu vết đường vòng quanh đồn xưa vẫn còn.
Đồn Hữu nằm ở cuối cặp đường Nghĩa Hòa - Nghĩa Hưng (phường Tân Hòa), dấu vết còn lại là khúc quanh đường Đất Thánh vòng ra đường Chấn Hưng. Hai đường Chấn Hưng - Bắc Hải là bờ bao kinh Bao Ngạn (canal Ceinture) do Pháp đào sau khi Đại đồn thất thủ vài năm, tạo ranh giới phòng thủ ngăn cách khu vực Đại đồn cũ với Sài Gòn. Trước khi có kinh, khu vực hai đồn Tả, Hữu liền mạch với tiền đồn.
Do đồn Tả nằm ở đầm lầy sát rạch Nhiêu Lộc, khó tấn công, liên quân Pháp - Tây Ban Nha nhiều lần cố đánh chiếm đồn Hữu trước khi chính thức tấn công đại đồn.
Khu vực công viên Lê Thị Riêng: chiến địa ác liệt
Liền kề trước đồn Hữu, kể cả sau khi kinh Bao Ngạn được đào, theo nhiều bản đồ cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, khu vực này gần như bỏ trống, dù cạnh đó là cánh đồng mồ mả rộng hàng chục km2 từ Hòa Hưng, Phú Thọ lên đến đường Nguyễn Thị Minh Khai. Mảnh đất trống ngày nay là công viên văn hóa Lê Thị Riêng, vốn là nơi diễn ra nhiều cuộc chiến ác liệt trước và trong trận Đại đồn Chí Hòa, hứng chịu trực tiếp nhiều đợt pháo kích từ "phòng tuyến Chùa" phía Chợ Lớn.
Việc bỏ trống nhiều năm có thể do người dân và chính quyền kiêng dè những phần mộ quân dân Việt ngã xuống, dù đã bị san lấp không bia mộ, tương tự các liệt sĩ quân Giải phóng, Biệt động Sài Gòn bị chôn tập thể hồi Mậu Thân 1968. Mãi sau thập niên 1920, chiến địa xưa mới mọc lên những cánh rừng cao su xanh mướt.
Hậu quả sau thất thủ
Sau khi Đại đồn Chí Hòa thất thủ năm 1861, sách Lịch sử viễn chinh Nam kỳ năm 1861 (Pallu, NXB Hồng Đức, chương VI) ghi nhận: "Nhà cửa hư nát, quần áo bê bết máu, xác người rải rác trong hầm chông phát sinh ruồi nhặng bay dày đặc, biến Kỳ Hòa thành hầm chôn người không thể ở nổi." Cùng với mô tả "chốn cùng nguyên" của rạch Nhiêu Lộc trong Gia Định thành thông chí và Đại Nam nhất thống chí, đây là lý do khu vực tiền đồn và xung quanh vẫn vắng vẻ, hiu quạnh đến đầu thế kỷ 20.
Trên Bản đồ địa hình hạt 20 năm 1882, toàn bộ hình dáng Đại đồn và đồn Tả vẫn còn, nằm giữa hào nước bao quanh như một cù lao nhỏ. Nhưng bản đồ năm 1883 thể hiện khu vực này bằng nét chồng chéo, ký hiệu vùng lầy lội. Dù vậy, bản đồ năm 1895 và đầu thế kỷ 20 vẫn ghi nhận dấu tích.
Từ cổng đại đồn đến đồn Hữu, ở thế đất khô ráo hơn, hệ thống đường lũy, hào nước vẫn còn khá nguyên vẹn. Tuy nhiên, khoảnh đất rộng trước đồn Hữu (nay là công viên Lê Thị Riêng và cư xá Bắc Hải) đã bị kinh Bao Ngạn cắt rời, san phẳng, trở thành khu vực thuộc phạm vi Sài Gòn. Trước 1975, tại góc nghĩa địa đô thành Chí Hòa (công viên hiện nay) có tấm bảng lớn ghi: "Đô thành Sài Gòn kính chào các bạn." (còn tiếp)
