Chuyên gia khuyến khích cúng sao giải hạn tại nhà, tránh đại lễ đông đúc
Vào tháng Giêng hàng năm, nhiều nơi tổ chức đàn lễ cúng sao giải hạn thu hút hàng nghìn người tham dự. Tuy nhiên, ít ai biết rằng nghi thức này không thuộc giáo lý Phật giáo mà xuất phát từ Đạo giáo dân gian. Nhà nghiên cứu Quách Trọng Trà, tác giả sách Thờ cúng cổ truyền Việt Nam - Nghi lễ và thực hành nghi lễ và Văn khấn cổ truyền Việt Nam, chia sẻ rằng việc các chùa tổ chức dâng sao phần nhiều là “nương theo” tâm lý quần chúng. Tinh thần cốt lõi của đạo Phật vẫn là nhân quả, nghiệp báo, hướng con người tích cực nghĩ điều thiện, nói điều thiện, làm việc thiện để vun bồi phúc đức, chứ không nhằm “cải số phận” bằng cúng bái.
Nguồn gốc từ Đạo giáo dân gian, không phải Phật giáo
Nhà nghiên cứu Quách Trọng Trà cho biết nghi thức cúng sao giải hạn thường bắt đầu từ mùng 8 tháng Giêng và kéo dài đến hết tháng. Mỗi ngôi sao trong hệ thống Cửu Diệu lại có một ngày cúng riêng, nhưng để thuận tiện, người dân thường “cúng hội” vào một ngày nhất định. Về nguồn gốc, tục cúng sao không xuất phát từ Phật giáo mà chịu ảnh hưởng từ Đạo giáo dân gian Trung Quốc.
Hệ thống Cửu Diệu gồm chín ngôi sao như Thái Dương, Thái Âm, Mộc Đức, Thái Bạch, La Hầu, Kế Đô… được tin là chiếu mệnh luân phiên theo từng năm. Quan niệm này đi vào đời sống người Việt qua quá trình giao lưu văn hóa lâu dài. “Tín ngưỡng này ảnh hưởng từ Đạo giáo dân gian chứ không phải xuất phát từ triết lý của Đạo gia do Lão Tử khởi xướng. Trong chín ngôi sao, mỗi ngôi sẽ chiếu mệnh cho mỗi người tương ứng giới tính nam - nữ và khác nhau theo từng năm”, ông Trà phân tích.
Chùa tổ chức như một phương tiện dẫn dắt
Dù vậy, nghi thức này vẫn được nhiều ngôi chùa Phật giáo tổ chức với quy mô lớn. Nhà nghiên cứu cho rằng đây là cách nhà chùa “nương theo” tâm lý quần chúng. “Trong giáo lý nhà Phật không hề đề cập đến việc cúng sao giải hạn. Tuy nhiên, các nhà chùa có thể xem đó là cách ‘dĩ huyễn độ chân’, tức là nương theo niềm tin còn mơ hồ của quần chúng để dẫn dắt họ trở về với nẻo thiện, với chính pháp. Đây được xem như một phương tiện, chứ không phải cứu cánh”, ông nói.
Ở góc nhìn rộng hơn, tục cúng sao giải hạn phản ánh nhu cầu trấn an tâm tinh thần của con người trong một thế giới đầy rủi ro khó lường. Dù tồn tại một số tiêu cực, nghi thức này vẫn là một hiện tượng văn hóa lâu đời. Theo ông, việc ứng xử phù hợp không nên cực đoan phủ nhận hay cổ xúy, mà cần điều chỉnh theo hướng văn minh, tiết chế và phù hợp với đời sống hiện đại.
Hướng dẫn cúng sao giải hạn tại nhà
Nhiều gia đình gần đây chọn cúng sao giải hạn tại gia như một cách “tự tay làm lấy”, vừa tránh cảnh chen chúc ở chùa, vừa giữ được không khí sum họp đầu năm. Nhà nghiên cứu Quách Trọng Trà kể lại ông thấy ngay trên mạng xã hội hình ảnh một gia đình ở An Giang lập bàn lễ ngoài trời, “ba cha con mặc áo dài khăn đóng… quỳ dâng hương rất thành kính”. Ông xem đó như một nét đẹp khi nghi lễ được đặt trong không gian gia đình.
Từ góc nhìn nghiên cứu, ông Trà cho rằng cúng sao tại nhà không phải chuyện “trái lệ”. Điều quan trọng là người thực hành tạo một không gian tâm linh cho chính mình, chủ động dâng lễ, dâng hương thay vì phó thác hoàn toàn cho những đại lễ đông người hoặc các dịch vụ bị thương mại hóa. “Sách của tôi đều đề cập và hướng dẫn rành mạch giúp mọi người có thể tự tổ chức cúng sao tại nhà, tự mình bày lễ, dâng hương và thiết lập một không gian thanh tịnh cho chính mình. Nói một cách cụ thể, đó là tự mình ‘cứu rỗi’ chính mình hay tự mình an định tâm thân. Nếu có sự am tường nhất định và quan niệm đúng đắn, việc tự tổ chức cho mình hoặc người thân là rất tốt”, ông nói.
Phương pháp thực hiện đơn giản và ý nghĩa
Về cách làm, ông gợi ý gia đình có thể “cúng hội” tại nhà bằng cách mời thân bằng quyến thuộc tập trung ở nhà một người rồi cùng chung tay sắm sửa. Người mua hoa quả, người chuẩn bị đèn nến, người lo xôi chè… Việc chia phần như vậy khiến nghi lễ bớt nặng tính “một người lo hết”, đồng thời biến buổi lễ thành một hoạt động gắn kết tình thân, ai cũng có vai trò và trách nhiệm.
Khung thời gian thường rơi vào buổi tối, trong khoảng từ mùng 8 đến Rằm tháng Giêng, nhiều nhà chọn đúng ngày Rằm. Gia đình có thể lập danh sách các thành viên, tra cứu năm sinh và giới tính để biết sao chiếu mệnh tương ứng, rồi ghi chú để khi khấn lễ “gọi đúng tên, đúng phần” theo cách hiểu dân gian. “Việc tự cúng tại nhà là một cách giúp mình tự chủ cuộc đời, vừa tiết kiệm, vừa tránh gây ảnh hưởng đến mật độ giao thông khi tập trung quá đông vào một nơi”, nhà nghiên cứu chia sẻ.
Điều ông Trà nhấn mạnh không phải là “làm đúng bài bản đến từng chi tiết”. Theo ông, cúng sao không phải để “cải mệnh” hay đảo ngược số phận, mà là dịp để người có sao xấu tự nhắc mình thận trọng hơn trong làm ăn, kế hoạch lớn; người có sao tốt cũng phấn chấn nhưng không chủ quan. Lễ cúng sao đơn giản là một cơ chế tự nhắc nhở và quản trị rủi ro trong đời sống.
Ý nghĩa văn hóa và tinh thần chủ động
Nói chung, khi đặt nghi lễ vào không gian gia đình, cúng sao tại gia có thể trở thành một sinh hoạt văn hóa: cả nhà cùng chuẩn bị, cùng thắp hương, rồi chia “lộc” như một món quà đầu năm. Khi lòng người cùng hướng thiện, khi anh em ngồi cạnh nhau trong không gian trang nghiêm đầu năm, điều chúng ta nhận được không chỉ là điều mong muốn gửi vào đấng linh thiêng mong các Ngài chứng giám. Đó còn là sự nhắc nhở nhau sống tử tế hơn, nhắc nhau thương nhau nhiều hơn, nhắc nhau rằng mỗi người phải tự chịu trách nhiệm với đời mình, với gia đình, với cộng đồng.
“Tinh thần chủ động trong cuộc sống, sự soi mình, quán chiếu lại bản thân và sự tỉnh thức… chính là cách giải sao, giải hạn thấu đáo nhất”, ông Trà nói và đó cũng là lý do ông vui khi thấy ngày càng nhiều người, đặc biệt nhóm công sở, chọn cách làm gọn gàng, tiết chế nhưng vẫn trang nghiêm trong các nghi lễ truyền thống.
