Hội hát Chèo tàu Tổng Gối chính thức trở thành Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch vừa ban hành quyết định quan trọng, ghi danh "Hội hát Chèo tàu Tổng Gối" vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể. Quyết định này mở ra cơ hội lớn để địa phương tiếp tục bảo tồn và phát huy giá trị của một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo, hiếm có của dân tộc.
Lịch sử và đặc điểm độc đáo của Hội hát Chèo tàu
Theo các bậc cao niên tại địa phương, Hội hát Chèo tàu Tổng Gối được tổ chức lần đầu tiên vào năm 1683, diễn ra từ ngày 15 đến 21 tháng Giêng âm lịch hàng năm. Điểm đặc sắc nhất của hội chính là toàn bộ phần diễn xướng đều do nữ giới đảm nhiệm, một nét độc đáo hiếm thấy trong các loại hình nghệ thuật truyền thống Việt Nam.
Trên mỗi "con tàu" trong lễ hội có một Chúa tàu và 12 thiếu nữ vào vai Cái tàu, Con tàu. Đối xứng với họ là đôi voi cùng quản tượng thổi tù và và hát đối. Lời ca phần lớn được sáng tác theo thể thơ lục bát, mang âm hưởng mộc mạc mà sâu sắc, ca ngợi công đức của danh tướng Văn Dĩ Thành - vị thành hoàng được tôn thờ tại địa phương, đồng thời gửi gắm ước vọng thái bình, no ấm của nhân dân.
Giá trị văn hóa và lịch sử sâu sắc
Các nhà nghiên cứu văn hóa khẳng định, Chèo tàu không chỉ đơn thuần là một hình thức diễn xướng nghệ thuật, mà còn là phương thức tái hiện lịch sử sống động. Loại hình này gắn liền với truyền thuyết về cuộc khởi nghĩa chống ngoại xâm, toát lên tinh thần thượng võ và đạo lý "uống nước nhớ nguồn" sâu sắc của người Việt.
Sau kỳ hội năm 1922, do những biến động lịch sử, chèo tàu đã bị gián đoạn trong nhiều năm. Phải đến năm 1998, nhờ tâm huyết bảo tồn của các nghệ nhân và sự hỗ trợ tích cực từ chính quyền địa phương, lễ hội mới được phục dựng thành công. Tư liệu ghi âm quý giá từ năm 1960 của Viện Âm nhạc Việt Nam, cùng với ký ức sống động của các cụ cao niên đã trở thành cơ sở quan trọng giúp khôi phục nguyên bản làn điệu và nghi thức truyền thống.
Nỗ lực bảo tồn và phát huy từ cộng đồng
Ông Đỗ Văn Mười, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Ô Diên, cho biết: "Chúng tôi xác định rõ, công tác bảo tồn phải dựa vào chính cộng đồng địa phương. Nhiều lớp truyền dạy đã được mở ra, đưa chèo tàu vào chương trình giảng dạy tại trường học, đồng thời tạo điều kiện tối đa cho câu lạc bộ biểu diễn phục vụ nhân dân. Đến nay, câu lạc bộ đã có hơn 70 hội viên tham gia, trong đó có bốn người vinh dự được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú".
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Ô Diên, ông Đỗ Chí Hưng nhấn mạnh: "Việc Hội Chèo tàu Tổng Gối được ghi danh là di sản phi vật thể quốc gia không chỉ là niềm tự hào lớn, mà còn đặt ra trách nhiệm nặng nề. Xã sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chuyên môn để phục dựng không gian lễ hội, bảo tồn kiến trúc đình, lăng cổ, đồng thời tạo "đất diễn" thường xuyên để chèo tàu hiện diện sinh động trong đời sống văn hóa cộng đồng".
Đưa di sản vào trường học - Nuôi dưỡng thế hệ kế thừa
Tại Trường Trung học cơ sở Tân Hội, chủ đề Lễ hội Chèo tàu đã được lồng ghép khéo léo vào nhiều môn học khác nhau. Trong các tiết học mỹ thuật, học sinh say sưa vẽ cảnh rước tàu, trang phục truyền thống và cờ hội rực rỡ. Ở phân môn âm nhạc, các em nhiệt tình luyện tập làn điệu dân gian, gõ đệm nhịp nhàng và biểu diễn những tiết mục mang đậm âm hưởng chèo tàu.
Cô giáo Nguyễn Thị Lan, giáo viên Âm nhạc của trường, chia sẻ: "Khi được trực tiếp hát và tìm hiểu ý nghĩa sâu xa của lời ca, các em học sinh cảm nhận rõ ràng hơn bao giờ hết giá trị truyền thống quý báu. Nhiều em còn chủ động tìm kiếm tư liệu, tự tay làm mô hình thuyền chèo và thiết kế poster tuyên truyền cho lễ hội".
Em Trần Minh Anh, học sinh lớp 8, hào hứng bày tỏ: "Trước đây em chỉ biết đến hội chèo tàu qua những lời kể của ông bà. Nhưng nay được trực tiếp học tập và tham gia biểu diễn, em cảm thấy vô cùng tự hào vì quê hương mình có một di sản văn hóa đặc biệt và ý nghĩa đến vậy".
Việc đưa chèo tàu vào chương trình giảng dạy tại trường học không chỉ đổi mới phương pháp giáo dục theo hướng trải nghiệm thực tế, mà còn góp phần bồi đắp tình yêu quê hương, đất nước cho thế hệ trẻ. Những học sinh hôm nay chính là những người sẽ tiếp nối hành trình giữ gìn di sản, góp phần định vị bản sắc văn hóa độc đáo của Ô Diên trên bản đồ di sản phong phú của Thủ đô Hà Nội.
