Chùa Diệu Đế: Di tích quốc tự gắn liền với vua Thiệu Trị
Nằm bên dòng sông Đông Ba thơ mộng, chùa Diệu Đế tọa lạc tại đường Bạch Đằng, phường Phú Xuân, thành phố Huế. Ngôi chùa này không chỉ là một công trình tôn giáo mà còn mang trong mình những giá trị lịch sử sâu sắc, đặc biệt là mối liên hệ mật thiết với vua Thiệu Trị của triều Nguyễn.
Lịch sử hình thành và vị thế đặc biệt
Theo ghi chép từ Đại Nam Thực Lục, khu đất xây dựng chùa chính là nơi vua Thiệu Trị chào đời vào năm 1807. Sau khi lên ngôi, đến năm 1844, nhà vua đã cho cải tạo phủ đệ thành chùa để ghi nhớ nơi phát tích của mình và đặt tên là Diệu Đế. Từ đó cho đến năm 1945, chùa được triều Nguyễn xếp vào hàng quốc tự, cùng đẳng cấp với chùa Thiên Mụ và chùa Thánh Duyên.
Điều đặc biệt là các vị trụ trì tại chùa Diệu Đế đều do triều đình trực tiếp bổ nhiệm, vì vậy nơi đây không có hệ truyền thừa theo dòng phái như nhiều ngôi chùa khác. Điều này phản ánh vị thế đặc biệt của chùa trong cơ cấu quản lý tôn giáo thời Nguyễn.
Kiến trúc và những biến đổi qua thời gian
Chùa Diệu Đế có khuôn viên rộng khoảng 2.500 m2, được bao bọc bởi tường thành với bốn phía có cửa ra vào. Cổng chùa được thiết kế theo dạng tam quan cổ lâu, hướng ra sông Đông Ba, với ba cửa bên dưới và tầng lầu thờ Hộ pháp bên trên.
Sau biến cố thất thủ kinh đô năm 1885, khi quân Pháp đánh chiếm và đốt phá kinh thành Huế, chùa Diệu Đế đã trở thành nơi tạm trú cho nhiều quan lại nhà Nguyễn. Nhiều hạng mục trong chùa được trưng dụng làm công đường, kho bạc, xưởng đúc tiền, phòng quan sát thiên vận và cả nhà lao.
Theo lời giám tự chùa, qua thời gian và sự tàn phá của chiến tranh, diện mạo ngôi chùa đã bị thu hẹp và biến đổi đáng kể so với nguyên bản. Hiện nay, chỉ còn tháp bia và tháp chuông là được bảo tồn gần như nguyên trạng.
Những hiện vật quý giá và đợt trùng tu lớn
Quả chuông cổ đặt trong lầu lục giác của chùa được đúc vào năm 1846, nặng gần 4 tấn. Chuông được trang trí tinh xảo với họa tiết nhị thập bát tú (28 chòm sao), trên năm mặt khắc chữ Hán ghi các bài minh phân bố đều quanh thân.
Chùa Diệu Đế đã trải qua nhiều đợt trùng tu trong lịch sử, trong đó đợt gần nhất diễn ra vào năm 2018. Trong lần đại trùng tu này, công trình chính là Đại Giác điện đã được hạ giải để xây dựng lại theo kiến trúc nhà rường truyền thống của Huế. Dự án sử dụng khoảng 500 m3 gỗ với tổng kinh phí hơn 32 tỷ đồng, toàn bộ được huy động từ nguồn xã hội hóa.
Khu vực chính điện của chùa có thiết kế ba gian hai chái, mái lợp ngói liệt, mặt tiền có năm cửa vào. Gian chính giữa thờ các tượng Phật sơn son thếp vàng, hai bên tả hữu điện thờ 18 tượng La Hán. Chùa hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật pháp tự, pháp khí có giá trị như chuông đồng, bia đá và nhiều tượng cổ quý hiếm.
Những điểm đặc sắc trong kiến trúc nội thất
Nhiếp ảnh gia địa phương Nguyễn Phong chia sẻ điểm đặc biệt của chùa nằm ở tòa chánh điện Đại Hùng Bảo Điện rộng khoảng 350 m2. Trong đợt trùng tu năm 2018, công trình này đã được "thần đèn" Nguyễn Văn Cư dịch chuyển nguyên khối ra phía sau, cách vị trí cũ khoảng 18 m.
Bên trong chánh điện nổi bật với bức bích họa Long vân khế hội (còn gọi là Cửu long ẩn vân). Tác phẩm nghệ thuật này khắc họa năm con rồng ẩn hiện giữa mây trên trần điện và bốn con rồng uốn lượn trên bốn cột trụ nội điện. Bức tranh được vẽ khi chùa được xây dựng lại sau năm 1953, theo phong cách bích họa cung đình, gợi liên tưởng đến họa tiết rồng trên trần lăng vua Khải Định.
Hoạt động văn hóa và ý nghĩa cộng đồng
Mỗi năm vào ngày 25 tháng Chạp, chùa Diệu Đế tổ chức hoạt động gói bánh chưng như một nghi lễ tất niên giàu ý nghĩa. Tăng ni, Phật tử và người dân địa phương cùng quây quần bên sân chùa, chuẩn bị lá dong, nếp, đậu xanh để gói hàng trăm chiếc bánh.
Số bánh sau khi hoàn tất được dâng cúng và chia sẻ đến các hoàn cảnh khó khăn trên địa bàn, như một cách lan tỏa tinh thần từ bi và sẻ chia trong dịp năm mới. Đây không chỉ là hoạt động tôn giáo mà còn mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, thể hiện tinh thần tương thân tương ái của cộng đồng.
Vị thế trong đời sống tâm linh Huế
Với kiến trúc cổ kính và không gian thanh tịnh bên dòng sông Đông Ba, chùa Diệu Đế là một trong những di tích nổi tiếng của xứ Huế. Các hoạt động lễ đầu năm tại đây luôn thu hút đông đảo người dân và du khách đến cầu an, vãn cảnh.
Ngoài ra, chùa Diệu Đế còn là nơi tổ chức lễ tắm Phật, rước Phật của Phật giáo Huế mỗi mùa Phật đản. Cùng với các ngôi chùa nổi tiếng khác như Thiên Mụ, Từ Đàm hay Từ Hiếu, Diệu Đế góp phần tạo nên bức tranh văn hóa tâm linh đa dạng và phong phú của cố đô Huế.
