Các giải thưởng và chương trình thường niên do các cơ quan báo chí tổ chức đã tạo ra bầu không khí cạnh tranh, khuyến khích đổi mới sáng tạo và mở rộng thị trường tiếp nhận các sản phẩm văn hóa nghệ thuật. Điển hình là Giải Mai Vàng do báo Người Lao động sáng lập năm 1994, có sức ảnh hưởng lớn trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn. Qua bình chọn của công chúng, giải thưởng này kết nối nghệ sĩ với khán giả, thúc đẩy sự phát triển của thị trường âm nhạc, sân khấu, điện ảnh và truyền hình.
Giải Cống hiến và các giải thưởng âm nhạc
Trong lĩnh vực âm nhạc, giải thưởng được chú ý nhất là Giải thưởng âm nhạc Cống hiến, do báo Thể thao và Văn hóa tổ chức, có sự tham gia bình chọn của giới chuyên môn và báo chí, với 4 hạng mục chính: Album của năm, Chương trình của năm, Nhạc sĩ của năm và Ca sĩ của năm. Ra đời năm 2005, Giải Cống hiến đã trở thành một sinh hoạt văn hóa nghệ thuật được chờ đợi hằng năm, đồng thời là bệ đỡ cho nhiều tên tuổi nghệ sĩ. Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Trần Thanh Lâm trao kỷ niệm chương Cống hiến cho nhà báo Quế Đình Nguyên - Phó Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, đại diện chương trình nghệ thuật chính luận "Tổ quốc trong tim", ghi nhận những nỗ lực sáng tạo và đóng góp trong việc thúc đẩy xu hướng mới của âm nhạc Việt Nam.
Giải thưởng văn học và thiếu nhi
Các giải thưởng văn học như “Văn học tuổi 20” do báo Tuổi trẻ tổ chức, Giải thưởng cuộc thi thơ của báo Văn Nghệ (Hội Nhà văn Việt Nam), Giải thưởng truyện ngắn tạp chí Văn nghệ Quân đội, gần đây là Giải thưởng Dế mèn do báo Thể thao và Văn hóa tổ chức dành cho các tác phẩm văn học thiếu nhi đã thu hút nhiều cây bút, phát hiện nhiều gương mặt mới cho nền văn học.
Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội
Một giải thưởng đặc biệt khác của Thể thao và Văn hóa là Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội, trao thưởng và khuyến khích các tác phẩm, dự án nghệ thuật, ý tưởng và việc làm có giá trị đối với Hà Nội.
Sự kiện văn hóa quy mô lớn
Mấy năm qua, nhiều cơ quan báo chí chủ lực liên tục tổ chức các sự kiện văn hóa, nghệ thuật có quy mô lớn. Một số chương trình truyền hình thực tế, game show trở thành sân chơi thu hút đông đảo giới trẻ như “Anh trai vượt ngàn chông gai”, “Anh trai say hi”. Concert “Tổ quốc trong tim” của Báo Nhân Dân dịp 80 năm thành lập nước là một thí dụ tiêu biểu về hiệu ứng lan truyền mạnh mẽ trong xã hội, tạo thành hiện tượng vừa có ý nghĩa chính trị sâu sắc, vừa góp phần hình thành xu hướng, tạo động lực thúc đẩy công nghiệp văn hóa.
Vai trò kích thích đổi mới sáng tạo
TS Phạm Thị Xuân Nga (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho rằng, các chương trình, giải thưởng văn hóa nghệ thuật đó thực sự trở thành một “kênh” quan trọng kích thích đổi mới sáng tạo trong văn hóa. Nhiều tác phẩm được trao giải đã tạo được hiệu ứng xã hội tốt, chuyển hóa thành các giá trị văn hóa có sức cạnh tranh trên thị trường. Thí dụ, với Giải thưởng Dế Mèn bằng việc trao giải cho các cây bút nhí, báo chí đang tham gia trực tiếp vào khâu phát hiện và ươm mầm nhân lực cho công nghiệp văn hóa. Giải Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội không chỉ trao cho các tác phẩm hoàn chỉnh mà còn tôn vinh các ý tưởng sáng tạo, các dự án văn hóa và những sáng kiến cộng đồng hoàn toàn phù hợp với định hướng phát triển văn hóa mà Đảng và Nhà nước đề ra.
Giải thưởng là bệ phóng cho nghệ sĩ
Nhiều năm liền được vinh danh trong Giải thưởng Cống hiến, ca sĩ Tùng Dương cho biết, giải thưởng chính là một “bệ phóng” quan trọng cho sự nghiệp của một nghệ sĩ. Được vinh danh từ giải thưởng này, người nghệ sĩ có cơ hội được nhiều người biết đến, tự tin gia nhập thị trường sáng tạo chuyên nghiệp. Theo nghệ sĩ, giá trị đầu tiên không thể phủ nhận chính là phát hiện và nuôi dưỡng các nhân tố mới, tài năng mới trong âm nhạc. Những nghệ sĩ được khẳng định bởi giải thưởng đều trở nên xuất sắc hơn sau đó, được tiếp thêm ngọn lửa đam mê, sáng tạo, đồng thời ý thức hơn trong xây dựng thương hiệu cá nhân, giữ gìn hình ảnh, hướng các dự án, tác phẩm đến việc phục vụ cộng đồng, giữ gìn các giá trị văn hóa truyền thống.
Xu hướng thị trường và giá trị thương mại
Các giải thưởng văn học nghệ thuật từ cơ quan báo chí cũng thể hiện rõ nét xu hướng của thị trường văn hóa nghệ thuật, bởi báo chí chính là bộ lọc, là tấm gương phản ánh nhu cầu của đời sống. Một sản phẩm văn hóa được trao giải thưởng uy tín từ báo chí thường nhận được sự chú ý lớn từ truyền thông và xã hội, giúp gia tăng giá trị biểu tượng cũng như giá trị thương mại. Điều này đặc biệt có lợi trong xây dựng thương hiệu cá nhân người sáng tạo cũng như thương hiệu cho sản phẩm. Với những dự án, sản phẩm quy mô và có tác động xã hội lớn, giải thưởng giúp tăng năng lực cạnh tranh, kích thích sự quan tâm, tò mò và nhu cầu tiêu thụ của công chúng trong và ngoài nước. Với lợi thế truyền thông của báo chí, những sản phẩm được trao giải như có được “đôi đũa thần” để tăng lượng khán giả tiếp cận.
Mạng lưới liên kết trong hệ sinh thái văn hóa
Nhà văn Y Ban cho rằng, lợi thế lớn nhất mà các giải thưởng văn học nghệ thuật do cơ quan báo chí tổ chức chính là việc hình thành mạng lưới liên kết giữa các chủ thể trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa. Hành trình tổ chức các giải thưởng sẽ quy tụ, chung sức, lắng nghe được tiếng nói từ cơ quan quản lý, các doanh nghiệp văn hóa, các nhà tài trợ, nghệ sĩ và công chúng. Đây là một hệ sinh thái hoàn hảo giúp kiến tạo nên các giá trị mới phù hợp với yêu cầu của thời đại, đồng thời không để mất đi bản sắc đậm đà vốn có của văn hóa truyền thống.
Định hướng và nâng cao nhận thức
Bối cảnh bùng nổ mạng xã hội đang hiện hữu nỗi lo về các sản phẩm “được gọi là văn hóa” nhưng lại chứa nhiều yếu tố phản cảm, học đòi các giá trị ngoại lai một cách tùy tiện, có nguy cơ làm nhòe mờ “căn tính” Việt. Với vai trò định hướng, dẫn dắt công chúng trong tiếp cận, thưởng thức sản phẩm văn hóa, sự vào cuộc quyết liệt cũng như sự đồng hành của báo chí truyền thông là cần thiết. Thông qua các giải thưởng văn học nghệ thuật, báo chí đã gián tiếp định hình và nâng cao nhận thức của người dân trong thụ hưởng văn hóa, phát huy vai trò dẫn dắt tri thức, tạo dựng niềm tin xã hội. Từ đây báo chí trở thành chủ thể của hành trình phát triển văn hóa, nỗ lực xây dựng, củng cố các giá trị nền tảng và lan tỏa các vẻ đẹp văn hóa Việt ra thế giới.
Nâng cao chất lượng và minh bạch
Điều cần phải lưu tâm là giữ vững và nâng cao chất lượng giải thưởng. Trước yêu cầu ngày càng cao của xã hội, trong bối cảnh chuyển đổi số và công nghệ liên tục phát triển, các giải thưởng ngày càng phải trở nên chuyên nghiệp, độc lập và tạo uy tín xã hội lớn hơn. Trong đó sự minh bạch và chất lượng chuyên môn là yêu cầu khắt khe hàng đầu. Việc đánh giá chính xác, trao giải đúng và trúng cho các sản phẩm văn hóa sẽ tạo ra niềm cảm hứng và động lực sáng tạo cho toàn xã hội, đồng thời khẳng định vai trò của báo chí trong việc hoàn thành mục tiêu của chiến lược phát triển văn hóa, đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững.
