Những Bóng Hồng Gai Góc Làm Nên Huyền Thoại Đường Mòn Hồ Chí Minh
Trong cuốn sách Đường mòn Hồ Chí Minh: Con đường máu, Những nữ chiến sĩ bảo vệ đường, Di sản, tác giả Sherry Buchanan đã khắc họa sinh động vai trò then chốt của những nữ chiến sĩ trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, đồng thời làm nổi bật di sản tinh thần mà họ để lại. Hành trình đi dọc Việt Nam để gặp gỡ những người phụ nữ từ cả hai miền Nam - Bắc đã góp sức làm nên con đường huyền thoại này không chỉ tìm kiếm "tiếng nói phía bên kia của cuộc chiến", mà còn là "tiếng nói phía bên kia của một mặt trận khác, mặt trận về giới".
Nghệ Thuật Dẫn Lối Đến Với Lịch Sử
Sherry Buchanan, từng là một sinh viên Mỹ phản đối chiến tranh tại Việt Nam, đã chia sẻ rằng chính nghệ thuật và cái đẹp đã đưa bà đến với đường mòn Hồ Chí Minh. Bà kinh ngạc khi phát hiện các họa sĩ vẽ giữa làn bom đạn ở Hà Nội, trên tuyến đường mòn và ngay tại chiến trường. Những bức ký họa màu nước đầy chất thơ và các tác phẩm sơn dầu biểu hiện đã khắc họa nỗi đau và sự kiên cường bền bỉ của con người, đặc biệt là hình ảnh các nữ chiến sĩ hoàn toàn đối lập với bản tin truyền hình Mỹ thời đó.
Để bảo tồn và chia sẻ những tư liệu mỹ thuật và lịch sử quan trọng này, bà đã quyết định đi dọc các con đường, chiến trường và phong cảnh từng truyền cảm hứng cho các nghệ sĩ, đồng thời gặp gỡ những cựu chiến binh, đặc biệt là phụ nữ. Họa sĩ Trần Trung Tín đã vẽ chân dung những phụ nữ mang sẹo chiến tranh, trong khi các họa sĩ nhà nước tốt nghiệp Trường Mỹ thuật Hà Nội thì khắc họa những khoảnh khắc đời thường giữa chiến tranh.
Trách Nhiệm Đạo Đức Và Động Lực Cá Nhân
Trong lời mở đầu, Buchanan chia sẻ thẳng thắn về trách nhiệm đạo đức của nước Mỹ và những vết thương trong gia đình, bao gồm trải nghiệm của cha bà - một lính Thủy quân lục chiến trong chiến tranh Triều Tiên. Bà nhấn mạnh rằng trách nhiệm công dân với tư cách nhà báo và động lực cá nhân đan xen không thể tách rời. Mãi đến khi ngoài 50 tuổi, bà mới nhận ra mối liên hệ giữa chiến tranh và những chấn thương trong gia đình, điều đã "lập trình" cho bà theo đuổi chủ đề hòa giải trong sự nghiệp làm báo.
Bà bàng hoàng nhận ra rằng sau 40 năm, hàng nghìn tự sự, bộ phim và hình ảnh trong thế giới Anh ngữ về chiến tranh tại Việt Nam vẫn chủ yếu lấy nước Mỹ và đàn ông làm trung tâm. Thực tế, có đến 60.000 thanh niên xung phong bảo vệ đường mòn, trong đó nhiều người là phụ nữ, với ước tính 1,7 triệu phụ nữ miền Bắc và 1 triệu phụ nữ miền Nam tham gia. Họ đảm nhận nhiều vai trò từ chiến sĩ, xạ thủ đến y tá, nhạc công, nhưng câu chuyện của họ gần như vắng bóng trong lịch sử chiến tranh.
Đường Mòn Hồ Chí Minh: Một Cơ Thể Sống
Buchanan mô tả đường mòn Hồ Chí Minh như một "cơ thể sống" - phức tạp, biến hóa, liên tục bị phá hủy rồi lại tái sinh. Qua nghiên cứu, bà nhận ra đây không phải là một tuyến đường đơn lẻ, cố định như nhận thức phổ biến của người Mỹ thời chiến, mà là một mạng lưới dài 10.000 dặm với năm trục Bắc-Nam và 21 tuyến Đông-Tây, đi qua Việt Nam, Lào, Campuchia. Đại tá Lê Kim Thơ từng nói: "Trở ngại lớn nhất của chúng tôi là Không lực Hoa Kỳ. Chúng tôi phải chiến đấu để vượt qua. Chúng tôi mở đường xuyên núi. Khi đường này bị phát hiện thì chúng tôi lại mở đường khác".
Khi đặt chân đến những vùng đất đã hứng chịu gần 8 triệu tấn bom, bà tràn đầy kinh hoàng nhưng cũng khấp khởi hy vọng. Bà tận mắt thấy những trở ngại vật lí trong việc xây dựng và bảo vệ mạng lưới đường, cùng với di sản chiến tranh vẫn hiện hữu sau 40 năm. Tuy nhiên, bà cũng chứng kiến thiên nhiên tái sinh, các thành phố phát triển, và sự tăng trưởng kinh tế ấn tượng của Việt Nam.
Phụ Nữ Và Sự Phi Nghĩa Của Chiến Tranh
Buchanan nhấn mạnh rằng việc nhìn chiến tranh qua trải nghiệm của phụ nữ có thể thay đổi hiểu biết và cảm nhận của chúng ta. Phụ nữ làm nổi bật sự ghê tởm, phi lí và vô nghĩa của chiến tranh, với những câu chuyện đau thắt ruột gan mà câu chuyện của đàn ông khó lòng đạt tới. Ví dụ, một phụ nữ kể chị phải bỏ lại đứa con đang khóc trong rừng để làm nhiệm vụ, hay một người khác cầu xin binh lính để chị được cho con bú lần cuối trước khi bị xử bắn.
Điều khiến bà ngạc nhiên nhất khi trò chuyện với các nữ thanh niên xung phong là họ không hề nuôi dưỡng căm hờn hay cay đắng với cựu thù, mà trái lại, sẵn lòng bước tiếp và tái thiết cuộc đời. Nhiều cựu binh nói phong trào phản chiến tại Mỹ đã giúp họ phân biệt giữa nhân dân Mỹ và chính phủ Mỹ, và họ coi những cựu binh Mỹ quay lại Việt Nam xin lỗi như những người bạn.
Di Sản Và Thông Điệp Cho Tương Lai
Di sản đường mòn Hồ Chí Minh hôm nay mang thông điệp rằng một cuộc kháng chiến vũ trang được nhân dân ủng hộ có thể chiến thắng hai siêu cường. Buchanan hy vọng việc thấu hiểu góc nhìn của nhau sẽ dẫn tới một thế giới vượt lên trên chiến tranh - nơi ngoại giao được ưu tiên hơn bạo lực. Cuốn sách của bà đã được đề cử Giải thưởng Sách Quốc gia Việt Nam, và bà cảm thấy rất vinh dự và xúc động khi độc giả Việt Nam quan tâm và đồng cảm với hành trình khám phá của mình.
Sherry Buchanan, từng là biên tập viên và cây bút của Wall Street Journal và International Herald Tribune, hiện sống tại London và Tây Nam Scotland cùng chồng. Bà tiếp tục dự án xuất bản Steel Flowers: The Women of the Vietnam War để kể câu chuyện về những nữ chiến sĩ hoạt động bí mật ở miền Nam, với trách nhiệm ghi lại chiến tranh từ mọi phía qua tự sự cá nhân, lời chứng và nghệ thuật, từ đó làm nổi bật tính nhân văn phổ quát.
