Bệ đá Long Hoa tại chùa Thượng Nương (xã Liêm Hà, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình) được Thủ tướng Chính phủ công nhận là bảo vật quốc gia đợt 14 năm 2026. Đây là bàn thờ Phật bằng đá cổ nhất được biết đến ở Việt Nam, có giá trị đặc biệt về lịch sử, nghệ thuật, tôn giáo và văn hóa dân tộc.
Niên đại và cấu trúc độc đáo
Bệ đá Long Hoa được tạo tác vào khoảng tháng 6 năm Giáp Thìn, niên hiệu Đại Trị năm thứ 7 (1364), dưới thời Vua Trần Dụ Tông. Hiện vật vẫn được đặt trang trọng tại gian chính giữa Phật điện của chùa, giữ nguyên chức năng là bàn thờ Phật suốt nhiều thế kỷ. Bệ đá được ghép từ nhiều phiến đá tạo thành khối hộp chữ nhật dài gần 3m, rộng hơn 1m, cao hơn 1,1m. Kết cấu gồm ba phần chính: mặt bệ nơi đặt tượng Phật và đồ thờ, chạm nổi hình hoa sen nở; thân bệ tập trung các đề tài trang trí; chân bệ vững chãi. Tổng thể bệ đá như một đài sen cách điệu, tượng trưng cho sức mạnh, quyền lực và sự thiêng liêng dành cho Đức Phật.
Khác biệt so với các bệ đá khác
So với các bệ đá thờ khác, bệ đá Long Hoa có nhiều chi tiết riêng biệt. Thông thường, bề mặt tòa sen được tạo phẳng sát với các múi cánh sen, nhưng ở bệ đá Long Hoa lại có thêm một lớp nhô cao vượt khỏi hoa sen, tạo thành đường diềm hoa cúc dây uốn lượn hình sin mềm mại và hai đường diềm hoa cúc dây, núm tròn nổi, thể hiện sự độc đáo.
Hoa văn phong phú và hiếm gặp
Hệ thống hoa văn trên bệ đá phản ánh sâu sắc tư tưởng Phật giáo với các hình tượng rồng, hoa sen, hoa cúc, lá đề, sư tử và hươu. Đặc biệt, hình ảnh hươu xuất hiện trong đồ án lá đề phủ kín văn mây được xem là cực kỳ hiếm gặp. Nhiều cách trang trí mang đậm dấu ấn nghệ thuật thời Trần như: dãy núm tròn nổi ở mặt bệ, hoa văn chữ vạn gấp khúc trong hình thoi xen kẽ hoa mai, cúc dây dạng “tay mướp”, ba bông cúc nở xen giữa nhành lá với hai con rồng chầu, hình hươu ngậm lá thiêng và sư tử vờn cầu.
Giá trị lịch sử và nghệ thuật
Ra đời vào cuối thế kỷ XIV, bệ đá Long Hoa phản ánh sự kế thừa nghệ thuật thời Lý và có những hoa văn mới làm cơ sở phát triển trong thời Lê Trung Hưng. Theo bà Lê Thị Khánh Ninh, Phó Trưởng phòng Nghiên cứu lịch sử-văn hóa, Bảo tàng tỉnh Ninh Bình, ở Việt Nam hiện nay đã phát hiện khoảng 100 bàn thờ Phật bằng đá, trong đó bàn thờ Phật bằng đá chùa Thượng Nương là hiện vật gốc, độc bản, tiêu biểu, có niên đại tuyệt đối sớm nhất. Hoa văn trang trí phong phú, tinh tế, đặc sắc với một số đề tài đẹp và lạ chưa thấy ở các bệ đá cùng thời.
Chùa Thượng Nương và bảo tồn di sản
Chùa Thượng Nương là di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh, được xây dựng từ thời Trần, tu bổ lớn dưới thời Lê Trung Hưng và thời Nguyễn. Chùa vẫn giữ được vẻ cổ kính cùng nhiều hiện vật giá trị như đôi rồng đá thời Trần, bia đá thời Nguyễn, tượng Phật cổ, bệ đá Long Hoa, bát hương và ngai thờ. Thầy Thích Đàm Thanh, trụ trì chùa Thượng Nương cho biết, ban đầu chùa có quy mô nhỏ, sau nhiều lần trùng tu đã hình thành kiến trúc gồm tiền đường, thượng điện và tam quan. Bệ đá Long Hoa là trung tâm không gian thờ tự, gắn bó mật thiết với đời sống tín ngưỡng của nhân dân địa phương. Trải qua hàng trăm năm, bảo vật vẫn được cộng đồng gìn giữ nguyên vẹn.
Kế hoạch phát huy giá trị
Đồng chí Lại Trường Giang, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Liêm Hà cho biết, địa phương xác định việc bảo vệ và phát huy giá trị bảo vật quốc gia là nhiệm vụ quan trọng. Thời gian tới, xã tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị lịch sử của bệ đá Long Hoa, chùa Thượng Nương và hệ thống di tích trên địa bàn nhằm phục vụ phát triển du lịch văn hóa, tâm linh.
