Tháng 5/1954, sau thất bại tại Điện Biên Phủ, quân Pháp dồn lực giữ vùng đồng bằng Bắc Bộ. Tại Hà Nam, chúng huy động hơn 1.300 quân từ Phủ Lý, bốt Tâng (Thanh Hương), bốt Cõi (Liêm Cần), cùng 8 máy bay và 50 xe lội nước, mở trận càn lớn vào Thanh Tâm (nay là xã Thanh Liêm, huyện Thanh Liêm).
Trận chống càn Chanh Chè ngày 21/5/1954
Theo cuốn Lịch sử Đảng bộ Quân sự tỉnh Hà Nam (cũ) giai đoạn 1945-1975, cuộc chiến diễn ra ác liệt. Bộ đội chủ lực cùng dân quân, du kích và nhân dân địa phương đã quần nhau với địch từng ngõ xóm, mái nhà. Các đơn vị như Đại đoàn 325 và Đại đoàn 320 nhiều lần đánh lui, bẻ gãy các cuộc càn quét. Tiểu đoàn 227 (Trung đoàn 95, Đại đoàn 325) vừa hành quân đến, chưa kịp củng cố công sự, phải đối đầu với hai binh đoàn Pháp có máy bay, xe lội nước yểm trợ. Với tinh thần quyết chiến, quân ta tiêu diệt và làm bị thương hơn 300 tên địch, bắn cháy 5 xe các loại, buộc chúng rút lui, bảo vệ được nhân dân, làng mạc, mùa màng.
Cay cú vì thương vong lớn, quân Pháp ném bom, bắn phá dữ dội vào khu vực núi Chùa – nơi tập trung lực lượng ta. Trong trận càn đó, Trung đoàn 95 có 175 cán bộ, chiến sĩ anh dũng hy sinh và mất tích, 108 đồng chí bị thương. Phần lớn các chiến sĩ quê ở Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế.
Công tác tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ
Hơn 70 năm qua, vùng núi Chanh Chè, chùa Trà Châu, Nghĩa trang liệt sĩ xã Thanh Tâm là nơi yên nghỉ của hàng trăm liệt sĩ. Nhờ nỗ lực của các cựu chiến binh Trung đoàn 95, Đại đoàn Bình Trị Thiên; Trung đoàn 48, Đại đoàn 320; cùng các cựu dân quân, du kích, cơ quan báo chí, quân sự, lao động, thương binh, xã hội, những đầu mối thông tin dần được chắp nối, nhưng vẫn chưa đầy đủ. Các liệt sĩ của trận chống càn Chanh Chè lần thứ hai đến nay vẫn mang tên chung: “Liệt sĩ Tiểu đoàn 227, Trung đoàn 95, Đại đoàn Bình Trị Thiên” và “Liệt sĩ Tiểu đoàn 884, Trung đoàn 48, Đại đoàn 320”.
Năm 2024, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hà Nam (cũ) đã huy động phương tiện, lực lượng tìm kiếm trên diện tích 3.300 m², đào bới gần 5.000 m³ đất đá, phát hiện 5 vị trí có hài cốt với 8 bộ hài cốt cùng nhiều di vật. Đến nay, 100% hài cốt liệt sĩ hy sinh trong trận chống càn Chanh Chè lần thứ hai (21/5/1954) đã được đưa về an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ Thanh Tâm, xã Thanh Liêm.
Nỗ lực xác định danh tính liệt sĩ qua ADN
Thực hiện “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, trong tháng 6/2026, xã Thanh Liêm đã lấy mẫu, bàn giao mẫu hài cốt liệt sĩ chưa xác định thông tin tại các nghĩa trang. Qua rà soát, xã có 230/430 mộ liệt sĩ chưa xác định thông tin. Chủ tịch UBND xã Thanh Liêm, đồng chí Lại Thị Ngọc Trâm, cho biết: “Đến ngày 21/6, xã Thanh Liêm đã hoàn thành khai quật, lấy mẫu phục vụ giám định ADN. Riêng Nghĩa trang liệt sĩ Thanh Tâm có 283 mộ (282 mộ đơn, một mộ tập thể), trong đó 197 mộ chưa xác định danh tính. Từ ngày 8/6 đến 18/6, Ban Chỉ huy quân sự xã đã khai quật 197 ngôi mộ, lấy 188 mẫu để xác định ADN. Còn 9 ngôi mộ do thời gian quá lâu và một mộ tập thể nên chưa lấy được mẫu.”
Thiếu tá Nguyễn Trường Giang, Chính trị viên phó Ban Chỉ huy quân sự xã Thanh Liêm, nhấn mạnh: “Với tinh thần quyết tâm cao nhất, vượt qua khó khăn, thách thức, chúng tôi quyết tâm hoàn thành nhiệm vụ thu thập, xác định danh tính hài cốt các liệt sĩ, mong sớm trả lại tên gọi cho các liệt sĩ chưa được xác định danh tính.”
Khu di tích lịch sử núi Chùa
Khu di tích lịch sử núi Chùa rộng 64 ha, được xây dựng và hoàn thành năm 2011, được công nhận Di tích lịch sử, văn hóa cấp tỉnh. Đây là công trình tưởng niệm, tri ân các anh hùng liệt sĩ và là địa chỉ giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Những nỗ lực tìm kiếm và xác định danh tính liệt sĩ không chỉ khép lại quá khứ đau thương mà còn thắp sáng ngọn lửa tri ân, góp phần viết tiếp bản hùng ca bất tử của dân tộc.
