Ở một số nơi trên thế giới, việc sống đến 100 tuổi không còn là điều quá hiếm. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tuổi thọ trung bình toàn cầu hiện đạt khoảng 73 tuổi, nhưng số năm sống khỏe mạnh giữa các quốc gia vẫn có sự khác biệt đáng kể. Điều này cho thấy tuổi thọ không chỉ phụ thuộc vào y học mà còn chịu tác động của lối sống, môi trường và các yếu tố xã hội.
Blue Zones: Năm vùng đất của người trăm tuổi
Đầu những năm 2000, nhà nghiên cứu Dan Buettner đã phổ biến khái niệm Blue Zones để chỉ những khu vực có tỷ lệ người sống trên 100 tuổi cao bất thường. Năm địa điểm thường được nhắc đến gồm Okinawa (Nhật Bản), Sardinia (Italy), Ikaria (Hy Lạp), Nicoya (Costa Rica) và Loma Linda (Mỹ). Dù khác nhau về văn hóa và điều kiện sống, các cộng đồng này đều thu hút sự chú ý vì người dân không chỉ sống lâu mà còn duy trì sức khỏe tốt ở tuổi già.
Tuổi thọ tại các khu vực Blue Zones không đến từ một "bí quyết" duy nhất mà là kết quả của nhiều yếu tố kết hợp, từ chế độ ăn, vận động, môi trường sống đến các mối quan hệ xã hội và di truyền.
Thói quen hàng ngày: Chìa khóa sống thọ không tốn kém
Nếu đặt năm khu vực Blue Zones cạnh nhau trên bản đồ, rất khó tìm thấy một điểm chung về địa lý hay mức sống. Thế nhưng, nhiều nghiên cứu cho thấy cư dân ở các khu vực này lại chia sẻ những thói quen khá giống nhau. Họ không theo đuổi những phương pháp chống lão hóa đắt đỏ, mà duy trì một lối sống lành mạnh trong nhiều thập kỷ.
Điểm chung đầu tiên là chế độ ăn thiên về thực vật. Khẩu phần ăn của người dân Okinawa, Ikaria hay Nicoya thường có nhiều rau xanh, các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt, trái cây và các loại hạt, trong khi thịt đỏ và thực phẩm chế biến sẵn chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ. Bên cạnh chế độ ăn, vận động tự nhiên cũng là một phần trong cuộc sống hằng ngày của cư dân Blue Zones. Thay vì dành một giờ trong phòng tập, họ đi bộ, làm vườn, leo dốc, chăm sóc vật nuôi hay lao động nhẹ. WHO khuyến nghị người trưởng thành nên duy trì ít nhất 150 phút hoạt động thể chất mức độ vừa mỗi tuần.
Gắn kết xã hội: Yếu tố không thể thiếu
Một yếu tố khác được nhiều nhà khoa học nhấn mạnh là sự gắn kết xã hội. Tại các Blue Zones, việc quây quần bên gia đình, gặp gỡ bạn bè hay tham gia các hoạt động cộng đồng diễn ra thường xuyên. Theo Harvard Study of Adult Development, một trong những nghiên cứu dài hạn nhất về sức khỏe con người, chất lượng các mối quan hệ xã hội có ảnh hưởng mạnh mẽ đến sức khỏe thể chất, tinh thần và quá trình lão hóa.
Những câu chuyện về Blue Zones cũng khiến bà Hoa (68 tuổi, Hưng Yên) bắt đầu nhìn lại lối sống của mình sau khi nghỉ hưu. "Tôi bắt đầu đi bộ vào mỗi sáng, tự trồng thêm rau để bữa ăn có nhiều thực phẩm tươi hơn và cố gắng ngủ sớm. Quan trọng nhất là giữ tinh thần thoải mái, dành nhiều thời gian trò chuyện với bạn bè và con cháu. Tôi không mong sống thật lâu, chỉ mong đến tuổi già vẫn còn khỏe để tự chăm sóc bản thân."
Theo các chuyên gia, chia sẻ của bà Hoa phản ánh xu hướng ngày càng phổ biến ở người cao tuổi: chuyển từ tư duy chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh bằng lối sống. Đây cũng là thông điệp được nhắc đến nhiều trong các nghiên cứu về Blue Zones, tuổi thọ không được tạo nên bởi một thay đổi lớn trong thời gian ngắn, mà là kết quả của những lựa chọn nhỏ được duy trì bền bỉ qua từng ngày.
Tranh luận về Blue Zones và giá trị thực sự
Dù Blue Zones đã trở thành biểu tượng của lối sống trường thọ, khái niệm này không phải không có những tranh luận. Năm 2024, nhà nghiên cứu Saul Justin Newman thuộc University College London công bố một nghiên cứu cho rằng dữ liệu về người sống trên 100 tuổi ở một số khu vực có thể chịu ảnh hưởng bởi sai sót trong hồ sơ khai sinh, thống kê dân số hoặc việc ghi nhận tuổi chưa chính xác. Theo ông, điều này đồng nghĩa với việc số lượng người siêu thọ tại một số Blue Zones có thể đã bị đánh giá cao hơn thực tế.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng tranh luận về số liệu không làm mất đi giá trị của những bài học mà các cộng đồng này mang lại. Các khuyến nghị của WHO hay Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (American Heart Association) đều cho thấy việc ăn nhiều thực phẩm có nguồn gốc thực vật, duy trì vận động thường xuyên, hạn chế thuốc lá và rượu bia, ngủ đủ giấc, kiểm soát căng thẳng và xây dựng các mối quan hệ xã hội tích cực đều góp phần làm giảm nguy cơ mắc bệnh mạn tính, đồng thời kéo dài số năm sống khỏe mạnh.
Với bà Hoa, những câu chuyện về Blue Zones không phải là động lực để theo đuổi mục tiêu sống đến 100 tuổi, mà là lời nhắc nhở rằng tuổi già vẫn có thể là quãng thời gian khỏe mạnh nếu biết chăm sóc bản thân từ hôm nay. "Tôi nghĩ ai rồi cũng sẽ già đi. Điều mình có thể quyết định là già trong bệnh tật hay già trong sự khỏe mạnh. Chỉ cần mỗi ngày đi bộ thêm một chút, ăn uống điều độ hơn và giữ tinh thần vui vẻ thì cũng đã là một thay đổi đáng quý."
Có lẽ, đó cũng là điều mà các nhà khoa học muốn nhấn mạnh khi nghiên cứu về Blue Zones. Tuổi thọ không được quyết định bởi một loại "siêu thực phẩm" hay công nghệ chống lão hóa đắt tiền, mà là kết quả của hàng ngàn lựa chọn nhỏ được lặp lại trong suốt cuộc đời. Không phải ai cũng có thể sống đến 100 tuổi, nhưng mỗi người đều có thể gia tăng số năm sống khỏe mạnh bằng những thay đổi bắt đầu từ bữa ăn, bước chân và những mối quan hệ hằng ngày.
