Trong kỷ nguyên kỹ thuật số, các thuyết âm mưu đang sinh sôi nảy nở với tốc độ chóng mặt trên các nền tảng mạng xã hội. Từ phong trào phủ nhận độ cong Trái Đất, làn sóng bài trừ vắc-xin, đến cáo buộc sứ mệnh Artemis II chỉ là một vở kịch dàn dựng, tất cả đều thu hút sự chú ý của giới học thuật. Tuy nhiên, một nghiên cứu mới đây đã gióng lên hồi chuông cảnh báo: dữ liệu khảo sát về niềm tin vào thuyết âm mưu có thể bị làm nhiễu bởi những người tham gia thiếu chân thành, thậm chí cố tình trêu chọc các nhà khoa học.
Lỗ hổng trong nghiên cứu thuyết âm mưu
Hiện tượng tâm lý và xã hội học này đã tạo ra kho tàng tài liệu phân tích đồ sộ. Nhưng đằng sau những con số thống kê đáng báo động về tỷ lệ người tin vào thuyết âm mưu, một câu hỏi quan trọng đặt ra: bao nhiêu phần trăm người tham gia khảo sát thực sự tin vào những gì họ trả lời?
Theo một nghiên cứu đăng trên tạp chí Royal Society Open Science, câu trả lời có thể khiến nhiều nhà khoa học giật mình. Dữ liệu mà giới học thuật dựa vào có thể chứa tỷ lệ nhiễu không nhỏ, xuất phát từ sự thiếu chân thành của người tham gia.
Hai nguyên nhân chính gây nhiễu dữ liệu
Các nhà tâm lý học xác định hai nguyên nhân chính dẫn đến sai số trong khảo sát. Thứ nhất là sự bất cẩn: người tham gia điền bừa mà không đọc kỹ. Thứ hai, đáng lo ngại hơn, là hành vi cố tình trêu chọc (troll) từ phía người trả lời. Họ hoàn toàn tỉnh táo nhưng chủ đích đưa ra câu trả lời vô lý nhằm phá hoại nghiên cứu hoặc giải trí cá nhân.
Thử nghiệm đội quân gấu mèo Canada
Để lật tẩy những kẻ chơi khăm, một cuộc thử nghiệm sáng tạo đã được tiến hành năm 2024 qua hệ thống YouGov tại Úc, với 1.044 người tham gia. Bên cạnh các thuyết âm mưu phổ biến, các nhà khoa học cài cắm một ý tưởng phi lý: Lực lượng Vũ trang Canada đang bí mật lai tạo đội quân gấu mèo biến đổi gen để xâm lược toàn cầu. Kết quả: 20% người tham gia tán thành thuyết âm mưu hoang đường này hoặc thừa nhận trả lời thiếu nghiêm túc.
Nối tiếp thành công, nhóm chuyên gia quốc tế từ Úc, New Zealand, Đức và Anh đã nghiên cứu sâu hơn trên 1.020 người dân New Zealand. Bảng hỏi gồm 13 thuyết âm mưu, trong đó có hai thuyết bịa đặt, bao gồm câu chuyện về đội quân gấu mèo. Để khuyến khích trung thực, nhóm cam kết trả thù lao đầy đủ bất kể người tham gia có khai báo hành vi troll hay không.
Kết quả đáng lưu tâm
Kết quả cho thấy 8,3% người tham gia tự thú trả lời thiếu chân thành, 7,2% công khai tán thành thuyết âm mưu gấu mèo. Tổng cộng, tỷ lệ phản hồi thiếu trung thực chiếm 13,3% tổng mẫu. Con số này tuy khiêm tốn nhưng tác động đến thống kê rất lớn. Ví dụ, tỷ lệ người tin rằng trận động đất Canterbury bị quân đội Mỹ kích hoạt bằng xung điện từ đã nhảy từ 3,3% lên 7,5% – tăng hơn gấp đôi – chỉ vì sự hiện diện của nhóm trả lời thiếu nghiêm túc.
Giải mã hiện tượng niềm tin mâu thuẫn
Báo cáo cũng giải quyết bài toán hóc búa: hiện tượng một cá nhân cùng lúc tin vào nhiều thuyết âm mưu loại trừ lẫn nhau. Giờ đây, các nhà khoa học nhận ra phần lớn trường hợp này thực chất xuất phát từ hành vi trêu chọc. Họ khuyên giới học thuật không nên vội đánh giá đây là bằng chứng của hệ tư duy bất ổn.
Tuy nhiên, giới chuyên môn nhấn mạnh sự hiện diện của kẻ chơi khăm không phá vỡ hoàn toàn nền tảng nghiên cứu trước đây. Mối tương quan giữa các yếu tố tâm lý dự đoán (như hoang tưởng, lo âu) và xu hướng tin vào thuyết âm mưu vẫn giữ ý nghĩa thống kê sau khi hiệu chỉnh dữ liệu nhiễu.
Hạn chế và bài học
Báo cáo thừa nhận các công cụ đo lường tính chân thành vẫn đang thử nghiệm và cần tinh chỉnh để tránh phân loại nhầm người có niềm tin sâu sắc. Phương pháp chọn mẫu tự nguyện cũng đặt ra thách thức về tính đại diện. Dẫu vậy, công trình này gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh, buộc các nhà nghiên cứu tương lai phải trang bị bộ lọc tinh vi hơn trong hành trình giải mã tâm lý con người giữa kỷ nguyên bùng nổ thông tin.
