Khám phá bí ẩn tấm bia đá ngàn năm tại chùa Khmer cổ Săm Pua
Ẩn mình giữa rừng cây xanh mát thuộc ấp Trà Kháo, xã Hòa Ân, tỉnh Vĩnh Long, chùa Săm Pua là một trong những ngôi chùa Khmer cổ nổi bật với kiến trúc truyền thống độc đáo. Ngôi chùa này sở hữu mái ngói cong vút, hai tầng mái được chạm trổ tinh xảo hình rắn thần Naga – biểu tượng linh thiêng trong văn hóa của đồng bào Khmer. Tuy nhiên, điều làm nên sự khác biệt của chùa Săm Pua không chỉ dừng lại ở kiến trúc bề ngoài, mà còn nằm ở một phát hiện khảo cổ gây chấn động: một tấm bia đá khổng lồ được tìm thấy ngay dưới nền chính điện.
Phát hiện tình cờ trong lần trùng tu năm 1998
Năm 1998, trong đợt trùng tu lần thứ tư của chùa Săm Pua, một sự kiện bất ngờ đã xảy ra. Khi các thợ sửa chữa dùng xà beng để sửa nền chùa, họ chạm phải một vật cứng như thép. Sau khi đào rộng ra, mọi người vô cùng ngạc nhiên khi thấy một phiến đá xanh khổng lồ, có hình dạng gần vuông với hai đầu nhô lên thành u mấu. Tấm bia này dường như đã "nhô lên từ lòng đất" và yên vị dưới chân cầu thang chính điện từ bao đời nay mà không ai hay biết.
Theo lời kể của đại đức Thạch Sơn, trụ trì chùa Săm Pua, phiến đá có kích thước ấn tượng: dài gần 2 mét, ngang 0,5 mét, dày khoảng 0,9 cm và nặng xấp xỉ 500 kg. Hai đầu bia có hai mấu dài khoảng 0,1 mét. "Mỗi lần di chuyển tấm bia này phải cần ít nhất 8 người. Cả vùng này toàn là đất phù sa, hoàn toàn không có loại đá nào tương tự. Do phiến đá có màu xám xanh nên người dân địa phương thường gọi là Thamo pốc, có nghĩa là đất bùn", đại đức Thạch Sơn chia sẻ.
Nguồn gốc bí ẩn và dòng ký tự cổ chưa từng thấy
Nguồn gốc của tấm bia đá này đến nay vẫn là một dấu hỏi lớn đối với giới nghiên cứu. Một số ý kiến cho rằng nó có thể được vận chuyển từ vùng núi Hà Tiên xa xôi, trong khi số khác lại nhận định chất liệu và cách tạo tác rất giống với loại đá được sử dụng để xây dựng đền Angkor nổi tiếng. Điều càng làm tăng thêm sự huyền bí là dọc theo chiều ngang của tấm bia có một dòng ký tự cổ, khiến nhiều nhà khoa học phải đau đầu tìm hiểu.
Ngay sau khi phát hiện, nhiều nhà nghiên cứu văn hóa từ Trà Vinh cũ và Thành phố Hồ Chí Minh đã tìm đến chùa Săm Pua để khảo sát. Tuy nhiên, họ đều lắc đầu bối rối vì chưa từng gặp bất kỳ tấm bia nào tương tự trong sự nghiệp của mình. Dòng ký tự cổ này đã được sao chép bởi một người tên Ren (tên thật là Chin Setha) và gửi đến giáo sư Ang Choulean, một chuyên gia khảo cổ học nổi tiếng, để nhờ dịch thuật.
Giải mã thông điệp từ thế kỷ 7-8 và ý nghĩa linh thiêng
Giáo sư Ang Choulean đã dành nhiều tâm huyết nghiên cứu và phát hiện ra rằng nội dung trên bia ký này thực ra đã được một học giả người Pháp nghiên cứu và công bố trên tạp chí Bulletin de l'École Française d'Extrême Orient vào năm 1919, khi ngôi chùa còn mang tên Sambor. Nội dung đó, được dịch từ tiếng Pháp của học giả George Coedes sang tiếng Khmer bởi giáo sư Ang, có nội dung: "Hào quang rực rỡ phát ra từ một ngàn miệng của vua rồng Naga để xoa dịu".
Theo phân tích của giáo sư Ang Choulean, kiểu chữ trên bia cho thấy nó được khắc vào khoảng thế kỷ 7-8, tức là trước thời kỳ Angkor, và tương ứng với giai đoạn lịch sử của tỉnh Takeo ở Campuchia ngày nay. Nội dung này phản ánh hình tượng vua rồng với một ngàn đầu, một linh vật được đồng bào Khmer tôn kính từ xa xưa, tỏa ra hào quang che chở và bảo vệ người dân. Chính vì lẽ đó, chùa Săm Pua còn được gọi là Sam Por Rang Sey, có nghĩa là "nơi có nhiều hào quang". Đối với nhà chùa, tấm bia ký này chính là "linh hồn" của Săm Pua và cần được gìn giữ một cách tuyệt đối.
Lịch sử lâu đời và các cổ vật quý giá khác
Theo truyền thuyết địa phương, chùa Săm Pua được xem là ngôi chùa Khmer đầu tiên của khu vực Cầu Kè, được xây dựng cùng thời với chùa Âng ở ao Bà Om tại thành phố Trà Vinh, tức là cách đây gần 1.000 năm. Ban đầu, chùa mang tên Sambô, có nghĩa là "chùa chính" của cả vùng, và dần dần tên gọi này biến âm thành Săm Pua như ngày nay. Chùa tọa lạc trên một khu đất rộng hơn 11.000 mét vuông, và dù đã trải qua bốn lần đại tu lớn, nó vẫn giữ nguyên được cấu trúc kiến trúc truyền thống đặc trưng.
Ngoài tấm bia đá quý giá, chùa Săm Pua còn lưu giữ nhiều cổ vật liên quan đến nền văn hóa Óc Eo cổ xưa. Vào năm 1980, nhà chùa đã phát hiện một pho tượng Phật làm bằng đất sét, cao khoảng 60 cm và mang phong cách nghệ thuật Khmer cổ. Pho tượng này được sơn son thếp vàng và cất giữ cẩn thận trong một phòng đặc biệt. Tiếc rằng, hiện nay pho tượng đã bị hư hỏng hoàn toàn do thời gian và chỉ còn lại những bản chụp ảnh để lưu giữ ký ức.
Chùa Săm Pua không chỉ là một di tích tôn giáo quan trọng mà còn là một kho tàng lịch sử và văn hóa, thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu và du khách. Việc phát hiện ra tấm bia đá với dòng ký tự cổ đã mở ra những góc nhìn mới về quá khứ huy hoàng của cộng đồng Khmer tại vùng đất Nam Bộ, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn di sản cho các thế hệ tương lai.
