Bộ cồng chiêng Kơ Đơ gồm 8 chiếc, nặng hơn 55 kg, vừa được công nhận là Bảo vật quốc gia. Đây là bộ chiêng cổ của người Jrai, lưu giữ tại Bảo tàng Pleiku, mang giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng đặc biệt.
Hành trình từ tay thủ lĩnh đến bảo tàng
Cuối thế kỷ 19, thủ lĩnh Rơlan Sa Gâm kiểm soát tuyến buôn muối từ Phú Yên lên cao nguyên, xây dựng liên minh trải rộng sang Lào và Campuchia. Bộ cồng chiêng Kơ Đơ là vật báu quý nhất trong gia tộc, tượng trưng cho quyền lực và phúc phần. Con trai ông, Nay Nui, kế thừa vị thế và mang bộ chiêng về nhà vợ Rcom H'Blion theo tục mẫu hệ. Sau đó, bộ chiêng thuộc về bà Rcom H'Blon, con gái của họ.
Chồng bà Rcom H'Blon là Siu Banh, phụ tá của Pơtao Apui (Vua Lửa) thứ 13. Bộ chiêng từng vang lên trong các nghi lễ do Vua Lửa thứ 13 Siu Nhót và thứ 14 Siu Luynh chủ trì, một chi tiết hiếm gặp trong lịch sử cồng chiêng Tây Nguyên. Năm 1997, gia đình trao tặng bộ chiêng cho Bảo tàng tỉnh Gia Lai (nay là Bảo tàng Pleiku).
Cấu trúc âm thanh độc đáo và kỹ thuật chế tác bí truyền
Bộ Kơ Đơ gồm 2 cồng có núm (Mong ching, Pduk ching), 5 chiêng bằng không núm (Dai Hleng, Dai Kõh, Tnăh Kõh, Tnăh Hleng, Tnăh Phun) và 1 chiếc Sar đường kính 83 cm, nặng 20 kg. Tổng trọng lượng hơn 55 kg đồng thau, đúc thủ công từ hợp kim đồng, bạc, thiếc, chì theo tỷ lệ bí truyền. Mỗi chiếc có tên riêng và vị trí trong bản nhạc; thiếu một chiếc, cả bộ mất đi tính chuẩn xác.
Âm thanh vận hành trên bốn nốt chủ đạo (rê, la, si, mi), các nốt còn lại được tạo bằng cách thay đổi quãng tám. Cồng lớn Pduk ching và Tnăh Phun giữ nhịp, nhóm chiêng bằng dẫn giai điệu. Nghệ nhân ưu tú Nay Phai nhận xét: "Âm sắc của chiêng trầm ấm và ngân vang theo cách mà kỹ thuật hiện đại khó lòng tái tạo". Ông cho biết việc chỉnh chiêng đòi hỏi cảm âm bẩm sinh và nhiều năm kinh nghiệm: "Chiêng bằng dùng dụng cụ kim loại cạo gọt bề mặt, cồng có núm dùng gỗ mềm gõ hoặc đắp sáp ong lên núm để điều chỉnh cao độ. Chỉ cần sai lệch nhỏ, âm thanh thay đổi hoàn toàn".
Giá trị tín ngưỡng và bảo tồn
Người Jrai tin mỗi chiêng có thần trú ngụ; chiêng càng cổ, thần càng mạnh. Kơ Đơ chỉ được đánh trong nghi lễ tốt lành như cưới, mừng nhà mới, cầu sức khỏe, không dùng trong tang ma. Năm 2005, Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO ghi danh là Kiệt tác truyền khẩu và Di sản văn hóa phi vật thể nhân loại. Bộ Kơ Đơ là một mắt xích đặc biệt trong hệ thống đó.
Bảo tàng Pleiku hiện lưu giữ 59 bộ cồng chiêng của người Bahnar và Jrai, trong đó 13 bộ Kơ Đơ. Bộ vừa được công nhận nổi bật nhờ chiều sâu lịch sử và nguyên bản. Ông Lê Thanh Tuấn, Giám đốc Bảo tàng Pleiku, cho biết: "Hướng phát huy giá trị bộ chiêng sẽ không chỉ dừng ở trưng bày trong phòng kính. Chiêng Kơ Đơ cần trở về với không gian văn hóa sống, nơi tiếng chiêng tiếp tục cất lên với cộng đồng, với thế hệ trẻ người Jrai và với du khách".
