Trung tâm Lưu trữ quốc gia III hiện lưu giữ hơn 72.000 hồ sơ, kỷ vật của cán bộ đi B thuộc 89 tỉnh, thành phố (theo địa giới hành chính các thời kỳ giai đoạn 1945 - 1975). Nhiều kỷ vật giá trị, bao gồm cả vàng và sổ tiết kiệm, vẫn đang chờ ngày được trở về với chủ nhân hoặc thân nhân liệt sĩ.
Khối tài liệu đặc biệt từ cuộc tập kết và trở về
Theo Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước (Bộ Nội vụ), sau Hiệp định Geneva năm 1954, hàng nghìn cán bộ, chiến sĩ miền Nam tập kết ra Bắc. Giai đoạn 1959-1975, trước yêu cầu cấp bách của cách mạng miền Nam, nhiều người trong số này cùng các cán bộ miền Bắc đã âm thầm vượt Trường Sơn vào chiến trường công tác và chiến đấu. Khác với lực lượng quân đội, cán bộ đi B thuộc lực lượng dân sự, bao gồm đảng viên, trí thức, văn nghệ sĩ, chuyên gia, công nhân kỹ thuật ở mọi lĩnh vực. Họ bí mật lên đường thực hiện nhiệm vụ cách mạng mang mật danh "đi B". Lộ trình vào miền Nam luôn được giữ bí mật tuyệt đối; người tình nguyện lặng lẽ rời nơi công tác, tập kết tại các địa chỉ bí mật ở Hà Nội, Hòa Bình, Hà Tây cũ.
Trước khi lên đường, để bảo đảm yêu cầu tuyệt đối bí mật, các cán bộ đi B đã gửi lại toàn bộ hồ sơ cá nhân, giấy tờ tùy thân và kỷ vật tại Ủy ban Thống nhất của Chính phủ. Khối tài liệu đặc biệt này bao gồm: hồ sơ cán bộ, đơn tình nguyện, thư từ, nhật ký, ảnh gia đình, thẻ Đảng, sổ Đoàn, huân chương, huy chương, giấy khen, bằng khen cùng nhiều giấy tờ và tài sản cá nhân khác. Trong số cán bộ, chiến sĩ miền Nam tập kết ra Bắc rồi trở lại chiến trường, nhiều người không có gia đình ở miền Bắc nên gửi luôn cả vàng, sổ tiết kiệm và các tài sản cá nhân khác cho Ủy ban Thống nhất Trung ương.
Vàng và sổ tiết kiệm chưa tìm được chủ
Riêng số vàng của cán bộ đi B hiện lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, chỉ có 6 tài sản có hồ sơ ghi rõ tên tuổi, địa chỉ của chủ nhân. Nhiều cán bộ đi B đã anh dũng hy sinh hoặc từ trần sau chiến tranh. Thông tin về thân nhân, nơi cư trú thay đổi qua nhiều thập kỷ, cùng với những điều chỉnh về địa giới hành chính, khiến công tác xác minh gặp không ít khó khăn.
Theo Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước, đến nay vẫn còn nhiều gia đình, nhiều người con, người cháu của cán bộ đi B chưa biết hồ sơ, kỷ vật của người thân mình đang được gìn giữ cẩn trọng tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, lặng lẽ chờ ngày đoàn tụ.
Triển lãm “Thanh xuân gửi lại” và những kỷ vật danh nhân
Từ ngày 17/7, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước tổ chức trưng bày "Thanh xuân gửi lại", giới thiệu hơn 100 tài liệu, kỷ vật của cán bộ đi B. Tại triển lãm, cơ quan giới thiệu hồ sơ, kỷ vật của nhiều tên tuổi có đóng góp cho văn hóa, nghệ thuật như Nguyễn Khoa Điềm, Nguyễn Quang Sáng, Phan Huỳnh Điểu, Đặng Thùy Trâm, Dương Thị Xuân Quý. Một trong những tư liệu nổi bật là cuộc đời liệt sĩ Đặng Thùy Trâm – nữ bác sĩ sinh ra trong gia đình trí thức ở Huế, tản cư ra Thanh Hóa. Sau khi tốt nghiệp Đại học Y Hà Nội, bà tình nguyện vào chiến trường B, công tác tại bệnh viện huyện Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi, chủ yếu điều trị cho thương binh. Năm 1970, trong một chuyến công tác từ vùng núi Ba Tơ về đồng bằng, bác sĩ Đặng Thùy Trâm bị phục kích và hy sinh khi chưa đầy 28 tuổi.
Kết quả trao trả và nỗ lực kết nối
Đến nay, Trung tâm Lưu trữ quốc gia III đã trực tiếp trao trả kỷ vật gốc cho 65 trường hợp, đồng thời phối hợp trao trả vàng và kỷ vật cho 150 cán bộ đi B cùng thân nhân tại các Hội nghị tri ân người có công toàn quốc và các hoạt động tri ân nhân Ngày Thương binh - Liệt sĩ hàng năm.
Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước cho biết sẽ tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền, lan tỏa thông tin về khối hồ sơ, kỷ vật của cán bộ đi B; giới thiệu các câu chuyện, tư liệu có giá trị lịch sử, nhân văn; đồng thời góp phần cung cấp, kết nối thông tin phục vụ công tác xác minh thân nhân liệt sĩ, người có công với cách mạng và Chiến dịch 500 ngày đêm.
