Trí tuệ cảm xúc (EQ) đóng vai trò then chốt quyết định thành công và hạnh phúc của mỗi người. Một nghiên cứu kéo dài 50 năm tại Anh công bố năm 2011 cho thấy những đứa trẻ bộc lộ EQ cao từ nhỏ có sự nghiệp và cuộc sống khi trưởng thành vượt trội so với mức trung bình. Ngược lại, trẻ có EQ thấp thường bộc lộ những hành vi kém tinh tế, dễ gây tổn thương hoặc khiến người xung quanh ngượng ngùng trong giao tiếp hàng ngày, như chê bai món ăn trước mặt nhân viên hay phàn nàn về tiền mừng tuổi.
Nhà tâm lý học trẻ em Jeffrey Bernstein đã tổng kết bốn đặc trưng cơ bản ở trẻ có trí tuệ cảm xúc thấp, rất khó che giấu và cần được nhận diện sớm.
Biểu hiện thứ nhất: Nhút nhát bên ngoài nhưng hống hách ở nhà
Đặc điểm đầu tiên là xu hướng ứng xử mâu thuẫn theo môi trường. Khi ra ngoài xã hội, trẻ thường rụt rè, dễ bị bắt nạt, sẵn sàng nhượng bộ hay dâng tặng đồ chơi để cầu hòa. Nhưng khi về nhà, trẻ lại trở nên ngang ngược, hay tranh giành, áp đặt và dọa nạt các thành viên nhỏ tuổi hơn để thỏa mãn cảm xúc của mình.
Biểu hiện thứ hai: Dễ nổi nóng và khó kiềm chế
Đặc điểm thứ hai liên quan đến khả năng chịu đựng áp lực và tương tác xã hội. Trẻ có EQ thấp thường không thể chấp nhận bất kỳ thất bại hay sự từ chối nhỏ nào, dẫn đến việc liên tục nổi giận vô cớ. Trẻ cũng thiếu tinh thần hợp tác, không tuân thủ quy tắc khi chơi chung, khiến chúng dần bị cô lập và không được bạn bè đón nhận.
Biểu hiện thứ ba: Ích kỷ, chỉ quan tâm đến cảm xúc bản thân
Đặc điểm thứ ba thể hiện ở nhận thức xã hội cực đoan. Dù xảy ra chuyện gì, trẻ cũng chỉ tập trung vào cảm xúc của mình mà phớt lờ nhu cầu, mong muốn hay tổn thương của người khác. Khi xảy ra xung đột hoặc lỗi lầm, phản ứng tự nhiên của trẻ là đùn đẩy trách nhiệm, đổ lỗi cho người xung quanh chứ không bao giờ tự nhìn nhận lại mình.
Biểu hiện thứ tư: Thích xoáy sâu vào khuyết điểm và nỗi đau người khác
Đặc điểm cuối cùng phản ánh sự thiếu hụt lòng trắc ẩn trong giao tiếp. Trẻ có xu hướng hạ thấp, chê bai hoặc lôi điểm yếu của người khác ra làm trò đùa nhằm nâng cao giá trị bản thân, sau đó tự đắc với hành vi đó. Lối ứng xử hẹp hòi này tạo cảm giác khó chịu, khiến mọi người né tránh, không muốn duy trì mối quan hệ lâu dài.
Trách nhiệm của cha mẹ trong việc hình thành EQ cho con
Theo các chuyên gia tâm lý, trí tuệ cảm xúc của trẻ phần lớn chịu ảnh hưởng trực tiếp từ cha mẹ. Cha mẹ là tấm gương phản chiếu; nếu phụ huynh có cách hành xử thiếu tinh tế, thường xuyên oán trách hay không kiểm soát được cảm xúc thì khó có thể nuôi dạy con có EQ cao. Khi đối mặt với áp lực, nếu cha mẹ hoảng loạn, bi quan, hay tranh cãi gay gắt, đứa trẻ lớn lên cũng sẽ gặp khó khăn trong xử lý các mối quan hệ và dễ bỏ cuộc trước nghịch cảnh.
Môi trường sống đầy soi mói, chỉ trích và khắc nghiệt từ đấng sinh thành sẽ nhào nặn nên những đứa trẻ rụt rè, không dám nghĩ dám làm, hoặc ngược lại trở nên cay nghiệt với thế giới. Trong cuốn sách "Sửa lỗi bằng cách nào trẻ sẽ nghe theo, dạy dỗ thế nào trẻ sẽ ham học", tác giả nhấn mạnh rằng bản chất việc trẻ có EQ thấp xuất phát từ phương pháp giáo dục sai lầm của gia đình. Nhận thức được mối liên hệ mật thiết này là bước đi đầu tiên và quan trọng nhất để phụ huynh thay đổi. Thay vì trốn tránh hay đổ lỗi cho tính cách tự nhiên của con, cha mẹ cần chủ động nâng cao kỹ năng nuôi dạy, học cách thấu hiểu con và đồng thời rèn luyện EQ cho chính mình. Hành trình trưởng thành của mỗi đứa trẻ là tấm gương phản chiếu quá trình tự tu dưỡng của phụ huynh; chỉ khi cha mẹ không ngừng hoàn thiện bản thân, con cái mới có bệ phóng vững chắc để trở nên ưu tú.
