Các nhóm vũ trang thân Iran đang phục hồi mạnh mẽ trên khắp Trung Đông sau ba năm suy yếu, củng cố đòn bẩy của Tehran trong cuộc chiến với Mỹ và Israel, theo truyền thông Mỹ. Sự trở lại này đang gây sức ép lên các đối thủ của Iran thông qua các mặt trận mới, khiến cuộc chiến trở nên phức tạp hơn và đe dọa làm tê liệt nền kinh tế toàn cầu.
Bối cảnh suy yếu và phục hồi
Theo các chuyên gia, trong nhiều thập kỷ qua, các nhóm này đóng vai trò then chốt, trở thành lực lượng răn đe mạnh mẽ, ngăn chặn các cuộc tấn công trực tiếp nhằm vào Iran. Tuy nhiên, các nhóm này đã suy yếu đáng kể sau chiến dịch quân sự quy mô lớn của Israel nhằm đáp trả cuộc tấn công của Hamas năm 2023 cùng những hệ lụy lan rộng trong khu vực. Chính trong giai đoạn suy yếu này, xung đột trực tiếp giữa Israel - Mỹ với Iran đã bùng phát.
Ông Trita Parsi, Phó Chủ tịch điều hành Viện Quincy về Nghệ thuật quản trị có trách nhiệm, bình luận: “Các nhóm thân Iran đã hoạt động rất hiệu quả trong hơn hai thập kỷ, góp phần bảo đảm không có cuộc tấn công nào nhằm vào Iran, đồng thời giúp các nhóm này mở rộng ảnh hưởng trên lãnh thổ của mình. Khi họ bị suy yếu, Iran đã phải trả giá khi bị cả Mỹ và Israel tấn công”. Theo ông Parsi, phản ứng của Iran không phải là từ bỏ chiến lược phòng thủ từ xa mà là tiếp tục đầu tư mạnh hơn vào chiến lược này.
Chiến dịch thanh trừng quy mô lớn
Từ lâu, Iran theo đuổi chiến lược cách mạng xuyên biên giới, đưa các giá trị hình thành từ cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979 sang các quốc gia và vùng lãnh thổ lân cận, gồm Liban, Yemen, Iraq, Syria và Dải Gaza. Sau cuộc tấn công của Hamas năm 2023, Israel đã triển khai chiến dịch “chặt đầu” nhằm vào nhiều đồng minh của Iran, tiêu diệt hàng loạt thủ lĩnh, trong đó có thủ lĩnh Hamas Yahya Sinwar và thủ lĩnh Hezbollah Hassan Nasrallah. Israel cũng tăng cường các cuộc tấn công nhằm vào các lực lượng vũ trang thân Iran tại Iraq và giao tranh với lực lượng Houthi ở Yemen.
Thậm chí, Israel còn nhắm vào chính giới lãnh đạo Iran, sát hại Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei với hy vọng thúc đẩy thay đổi chế độ, song cho đến nay mục tiêu này vẫn chưa đạt được. Ba năm sau, các đồng minh của Iran trong khu vực một lần nữa hoạt động tích cực, thích ứng với cục diện chiến trường mới và giúp tăng cường đáng kể vị thế của Iran. Ông Danny Citrinowicz, cựu Trưởng bộ phận Iran thuộc cơ quan tình báo quân đội Israel, nhận định rằng các lực lượng thân Iran vẫn tồn tại. Ông nói: “Liên minh này không biến mất mà đang thay đổi”.
Lợi ích chung và mục tiêu riêng
Mặc dù các đồng minh này đang quay trở lại phục vụ lợi ích của Iran, nhưng họ cũng theo đuổi những mục tiêu chính trị riêng. Ông Ali Ahmadi, chuyên gia tại Trung tâm Chính sách An ninh Geneva và Viện Trung Đông Thụy Sĩ, bình luận: “Quan hệ giữa Iran với các nhóm này phức tạp và đa chiều hơn nhiều so với những gì mà truyền thông thường mô tả. Mỗi nhóm đều có bản sắc và lợi ích riêng nhưng cũng gắn kết chặt chẽ với Iran do chia sẻ sâu sắc các lợi ích cả về ý thức hệ lẫn địa chính trị”. Theo ông Ahmadi, mức độ phụ thuộc vào Iran của mỗi nhóm là khác nhau, trong đó lực lượng Houthi tại Yemen hiện có lẽ là bên độc lập nhất.
Những ngày gần đây, Houthi đã mở thêm mặt trận mới trong cuộc chiến liên quan đến Iran khi đối đầu với Saudi Arabia, đồng minh quan trọng của Mỹ. Đầu tháng này, Houthi cáo buộc Saudi Arabia không kích sân bay tại thủ đô Sanaa do lực lượng này kiểm soát, nhằm ngăn máy bay chở phái đoàn cấp cao của Houthi hạ cánh sau khi trở về từ lễ tang của ông Ayatollah Ali Khamenei tại Iran. Trong khi đó, chính phủ Yemen được Saudi Arabia hậu thuẫn khẳng định chính lực lượng của họ đã tiến hành không kích. Chuyến bay này là nỗ lực của Houthi nhằm phá vỡ các hạn chế kéo dài nhiều năm đối với đường hàng không của Yemen bằng cách nối lại các chuyến bay thẳng tới Tehran lần đầu tiên kể từ khi liên minh do Saudi Arabia đứng đầu can dự vào cuộc nội chiến Yemen năm 2015.
Đối đầu với Saudi Arabia và tác động kinh tế
Cuối tuần qua, Houthi đã phóng tên lửa nhằm vào hai tổ hợp dầu mỏ của Saudi Arabia trên bờ Biển Đỏ. Hình ảnh vệ tinh và các đoạn video cho thấy một trong hai cơ sở này bị hư hại nghiêm trọng. Trước đó, Houthi đã tấn công hai tàu chở dầu của Saudi Arabia trên Biển Đỏ sau khi lực lượng này tuyên bố phong tỏa hoạt động vận tải biển của Saudi Arabia đi qua eo biển Bab el-Mandeb. Các chuyên gia nhận định rằng điều này phản ánh các lực lượng thân Iran ngày càng phối hợp chặt chẽ để biến các giai đoạn đối đầu thành cơ hội củng cố thành quả, định hình thực tế trên thực địa và tăng cường đòn bẩy khu vực của Iran.
Đối với Iran, ảnh hưởng của Houthi đã được khôi phục. Trong khi đó, lực lượng Houthi coi đây là cơ hội vàng để mở lại không phận vốn bị Saudi Arabia phong tỏa trong nhiều năm. Sự phối hợp này cho thấy các lực lượng thân Iran không chỉ phục hồi mà còn tận dụng tình hình để đạt được các mục tiêu chiến lược riêng, đồng thời gia tăng sức ép lên đối thủ.
Hezbollah phục hồi và sự ủng hộ của Iran
Để thể hiện ủng hộ Hezbollah, Iran đã đưa điều khoản về chấm dứt các cuộc tấn công của Israel ở miền Nam Liban trở thành điều kiện quan trọng trong biên bản ghi nhớ với Mỹ. Ông Parsi nhận định: “Các nhóm này chưa bao giờ bị xóa sổ hoàn toàn và riêng Hezbollah đã phục hồi nhanh hơn nhiều so với dự đoán của Israel”. Cuối tuần qua, Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei đã tái khẳng định ủng hộ Hezbollah trong bức thư gửi thủ lĩnh Naim Qassem. Ông mô tả Hezbollah là lực lượng đi đầu trong cuộc kháng cự của Iran chống Israel, đồng thời khẳng định bảo vệ Hezbollah vẫn là một trong những chính sách chiến lược của Iran.
Nhìn chung theo các chuyên gia, các đồng minh của Iran đang thích ứng với cục diện mới, không chỉ khôi phục vị thế mà còn mở rộng ảnh hưởng, tạo ra những thách thức phức tạp cho Mỹ, Israel và các đồng minh trong khu vực. Sự trở lại của mạng lưới này được dự báo sẽ tiếp tục định hình cục diện Trung Đông trong thời gian tới.
