Khi phát động chiến dịch quân sự nhằm vào Iran ngày 28/2, Tổng thống Mỹ Donald Trump mô tả đây là bước ngoặt lịch sử có thể tái định hình Trung Đông. Tuy nhiên, hơn 100 ngày sau, khi Mỹ và Iran đạt được một bản ghi nhớ còn nhiều điểm mơ hồ nhằm kết thúc xung đột, nhiều nhà phân tích đặt câu hỏi: rốt cuộc điều gì đã thực sự thay đổi?
Những mối đe dọa cốt lõi vẫn còn nguyên
Theo các chuyên gia, cả cuộc chiến lẫn thỏa thuận mới đều không loại bỏ những mối đe dọa cốt lõi mà Mỹ và Israel cho rằng xuất phát từ Iran. Chương trình hạt nhân của Tehran bị tổn thất nặng nề nhưng chưa bị xóa sổ và tương lai của nó tiếp tục phụ thuộc vào các cuộc đàm phán trong tương lai. Tương tự, thỏa thuận cũng không đề cập đến kho tên lửa đạn đạo của Iran. Chế độ thần quyền tại Tehran vẫn tồn tại dù có sự thay đổi về lãnh đạo. Các lực lượng ủy nhiệm của Iran vẫn là một nguồn bất ổn trong khu vực, trong khi Israel và Hezbollah - lực lượng dân quân được Iran hậu thuẫn tại Lebanon - vẫn tiếp tục các cuộc tấn công lẫn nhau. Ngay cả kết quả trước mắt quan trọng nhất của thỏa thuận - việc Iran mở lại eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược mà ông Trump coi là ưu tiên hàng đầu - cũng trở nên bấp bênh.
Đánh giá từ chuyên gia: Mỹ đã đạt được gì?
“Đây không phải là một văn kiện mà Mỹ đạt được nhờ việc cuộc chiến chứng minh sức mạnh quân sự vượt trội mới của Washington”, bà Caitlin Talmadge, giáo sư tại MIT và chuyên gia về an ninh Vùng Vịnh, nhận định. “Tôi cho rằng văn kiện này xuất hiện vì Mỹ đã dấn thân vào một cuộc chiến vượt quá khả năng theo đuổi của mình và không muốn tiếp tục leo thang”, bà cho biết thêm. Theo bà, việc tránh leo thang là một mục tiêu đáng giá, nhưng điều đó cũng đặt ra câu hỏi: Mỹ đã thực sự đạt được gì, đặc biệt nếu so sánh với thỏa thuận hạt nhân Iran trước đây?
Mỹ đánh mất một phần đòn bẩy chiến lược?
Phó Tổng thống Mỹ J.D.Vance cho rằng thỏa thuận vẫn giúp Mỹ duy trì đòn bẩy đối với Iran, khi Washington có thể bật hoặc tắt các phần thưởng kinh tế giống như điều chỉnh một chiếc vòi nước. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia không đồng tình. Các nhà phân tích cho rằng ông Trump đã phá bỏ điều từng là một điều cấm kỵ của Mỹ - trực tiếp tấn công Iran - nhưng đồng thời cũng tiêu hao công cụ mạnh nhất mà Washington sở hữu kể từ Cách mạng Hồi giáo: mối đe dọa sử dụng vũ lực. Mỹ đã sử dụng lựa chọn quân sự nhưng không đạt được các mục tiêu ban đầu - một bài học mà Iran chắc chắn sẽ ghi nhớ, theo các chuyên gia.
Trong cuộc chiến kéo dài 12 ngày vào tháng 6 năm trước, quân đội Mỹ từng tạo ra sức ép lớn lên triển vọng lâu dài của chương trình hạt nhân Iran khi triển khai máy bay ném bom tầm xa phá hủy các cơ sở hạt nhân nằm sâu trong lòng núi, bà Talmadge cho biết. Tuy nhiên, cuộc chiến gần đây lại tạo ra tác động ngược khi ông Trump không tiếp tục leo thang. “Tôi nghĩ Mỹ, theo một số khía cạnh, đã tự làm suy yếu đòn bẩy mà mình đang có”, bà nói. Cùng lúc đó, các cuộc tấn công của Iran nhằm vào các căn cứ quân sự Mỹ trong khu vực gây ra thiệt hại đáng kể, làm suy giảm thêm hình ảnh về sự bất khả xâm phạm của sức mạnh Mỹ. Bản ghi nhớ còn bao gồm một điều khoản yêu cầu các lực lượng Mỹ chưa được xác định phải rút khỏi khu vực “lân cận” Iran trong vòng 30 ngày. “Khi nào thì chúng ta từng ngồi đàm phán với Iran về việc triển khai lực lượng của Mỹ trong tương lai?”, ông Robert S. Ford, cựu đại sứ Mỹ tại khu vực, đặt câu hỏi.
Iran chịu tổn thất nặng nề nhưng vẫn tuyên bố chiến thắng
Cuộc chiến để lại những hậu quả nghiêm trọng đối với Iran. Theo các báo cáo, khoảng 1.700 dân thường đã thiệt mạng. Nhiều cơ sở hạ tầng quân sự và công nghiệp bị phá hủy, hệ thống phòng không bộc lộ nhiều điểm yếu, trong khi nền kinh tế vốn chịu sức ép từ các lệnh trừng phạt tiếp tục rơi vào khủng hoảng với lạm phát tăng cao và thất nghiệp gia tăng. Iran cũng mất đi nhiều nhân vật cấp cao, bao gồm lãnh tụ tối cao Ali Khamenei cùng nhiều chỉ huy quân sự quan trọng. Chi phí tái thiết đất nước được dự báo có thể lên tới hàng trăm tỷ USD.
Dẫu vậy, chính quyền Tehran vẫn coi việc tồn tại sau các đòn tấn công từ hai đối thủ mạnh nhất là Mỹ và Israel là một thắng lợi mang tính biểu tượng. Ông Mohammad Bagher Ghalibaf, Chủ tịch Quốc hội Iran và một trong những nhà đàm phán chính, cho rằng cuộc chiến đã giúp Tehran nhận ra một công cụ gây sức ép quan trọng: khả năng kiểm soát eo biển Hormuz. Theo ông, trước đây đây chỉ là một năng lực tiềm tàng chưa từng được sử dụng, nhưng chính cuộc chiến đã khiến Iran nhận thức rõ hơn giá trị chiến lược của nó. Dù bản ghi nhớ cho phép tàu thuyền tự do qua lại eo biển Hormuz trong hai tháng, Tehran đã phát tín hiệu rằng nước này có thể áp dụng các khoản phí đối với các dịch vụ vận tải trong tương lai - một cơ chế chưa từng tồn tại trước chiến tranh.
Ở một góc độ khác, Iran còn đứng trước cơ hội nhận được những lợi ích kinh tế đáng kể nếu tuân thủ các điều khoản của thỏa thuận, bao gồm việc dỡ bỏ phong tỏa hải quân, giải phóng tài sản bị đóng băng, chấm dứt các lệnh trừng phạt của Mỹ và một quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ USD do các quốc gia Arab vùng Vịnh hỗ trợ. Đây là một phép thử lớn đối với chính quyền mới của Iran: liệu Tehran có sẵn sàng đánh đổi chính sách đối đầu kéo dài hàng thập kỷ với Mỹ để đổi lấy sự phục hồi kinh tế hay không.
Israel: Từ mục tiêu làm suy yếu Iran đến cảm giác bị gạt ra ngoài
Israel bước vào cuộc chiến với niềm tin rằng họ có thể làm suy yếu Iran trong ít nhất một thế hệ. Thế nhưng cuối cùng, Tel Aviv lại bị chính đồng minh Mỹ gạt ra bên lề trong một thỏa thuận không đáp ứng các mục tiêu của mình, thậm chí còn hạn chế khả năng tiến hành các chiến dịch quân sự tại Lebanon. Ông Trump cũng nhiều lần công khai chỉ trích Thủ tướng Benjamin Netanyahu, cho thấy những rạn nứt hiếm thấy trong quan hệ Mỹ - Israel vào thời điểm nhạy cảm khi Israel đang tiến gần tới kỳ bầu cử. Theo quan điểm của Israel, bản ghi nhớ là một thảm họa. “Đó là sự sụp đổ của toàn bộ chiến lược mà chúng tôi đã theo đuổi đối với Iran”, ông Danny Citrinowicz, cựu sĩ quan tình báo Israel chuyên nghiên cứu về Iran, nhận xét.
Mắt xích dễ đổ vỡ Lebanon
Theo nhiều nhà phân tích, Lebanon là “gót chân Achilles” của bản ghi nhớ. Hezbollah đã khiến nhiều người ủng hộ, chủ yếu là cộng đồng Hồi giáo Shiite, bất mãn khi kéo đất nước vào hai cuộc chiến tàn khốc: một cuộc chiến nhằm hỗ trợ Hamas ở Gaza và cuộc chiến còn lại bùng phát sau khi Israel tấn công Iran. Bạo lực khiến hàng nghìn người thiệt mạng, trong đó có gần 4.000 dân thường chỉ riêng trong năm nay, theo Bộ Y tế Lebanon. Việc Iran thiếu nguồn lực tài chính để hỗ trợ tái thiết càng làm gia tăng sự tức giận trong công chúng. Tuy nhiên, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) vẫn đang nỗ lực khôi phục năng lực quân sự cho Hezbollah, và một phần nguồn tiền tái thiết dành cho Tehran có thể chảy vào lực lượng này. Điều đó khiến Hezbollah có thêm động lực để tuân thủ thỏa thuận. Dù ông Trump và ông Vance đều thừa nhận bạo lực tại Lebanon có thể tiếp tục, vẫn chưa rõ mức độ leo thang nào sẽ đủ để khiến Mỹ can thiệp mạnh mẽ.
Vùng Vịnh tìm cách thích nghi với một trật tự mới
Sáu quốc gia Arab vùng Vịnh từng hy vọng đứng ngoài cuộc đối đầu kéo dài giữa Israel và Iran. Tuy nhiên, việc Iran phong tỏa eo biển Hormuz và tấn công cơ sở hạ tầng dầu mỏ đã khiến khu vực chịu những cú sốc kinh tế nghiêm trọng. Dù các hệ thống đánh chặn của Mỹ giúp ngăn chặn những thiệt hại tồi tệ nhất, cuộc chiến buộc các quốc gia vùng Vịnh phải xem xét lại mức độ phụ thuộc vào Washington trong vấn đề an ninh. Hiện nay, một ý tưởng về “cây cầu vàng” hướng tới Iran đang xuất hiện: thúc đẩy các khoản đầu tư lẫn nhau vốn không thể thực hiện dưới thời các lệnh trừng phạt. “Chúng ta có thể hưởng lợi từ nhau, đan xen lợi ích để khiến cái giá của việc quay trở lại chiến tranh trở nên cao hơn. Nếu tôi có một nhà máy Iran ở Kuwait City, họ sẽ phải suy nghĩ kỹ trước khi tấn công chúng tôi”, ông Bader Al-Saif, nhà sử học tại Đại học Kuwait, nói.
Tuy vậy, nhìn chung, nhiều chuyên gia cho rằng bản ghi nhớ này mang lại rất ít thay đổi thực chất. “Tôi hoài nghi rằng sẽ có nhiều tiến triển về vấn đề hạt nhân, khi Mỹ đã từ bỏ đòn bẩy quan trọng nhất mà họ sở hữu”, ông Paul Salem, chuyên gia Trung Đông tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) ở Washington, nhận định. “Ở một khía cạnh nào đó, thỏa thuận này chỉ là một chiếc bánh rỗng - kết thúc của một cuộc chiến dài và tàn khốc nhưng mang lại rất ít kết quả rõ ràng”, ông nói.
