Trong khoảng 10 năm trở lại đây, tình trạng nắng nóng tại Hà Nội ngày càng gia tăng về cường độ, tần suất và thời gian kéo dài. Mức nhiệt trên 39-40°C không còn là điều hiếm gặp trong các đợt nóng mạnh.
Nguyên nhân chính: Hiệu ứng đảo nhiệt đô thị
Tiến sĩ Trương Bá Kiên, Phó giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng Khí hậu - Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, cho biết tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM, quá trình đô thị hóa làm gia tăng hiệu ứng đảo nhiệt. Bê tông, đường nhựa, nhà cao tầng, giao thông, điều hòa nhiệt độ và các hoạt động tiêu thụ năng lượng khiến đô thị hấp thụ, tích trữ và phát thải nhiệt nhiều hơn so với khu vực nông thôn. Do đó, nhiệt độ cảm nhận trong đô thị có thể cao hơn đáng kể so với vùng xung quanh.
Hiệu ứng đảo nhiệt còn làm Hà Nội nóng kéo dài hơn vào chiều tối và ban đêm. Bề mặt bê tông và đường nhựa hấp thụ bức xạ mặt trời vào ban ngày, sau đó tỏa nhiệt chậm về đêm. Nhà cao tầng, đường phố hẹp, mật độ giao thông lớn và máy điều hòa nhiệt độ tiếp tục bổ sung nhiệt thải vào môi trường. Vì vậy, sau một ngày nắng nóng, người dân vẫn có thể cảm thấy oi bức đến tối muộn, thậm chí xuyên đêm.
Xu thế nắng nóng ngày càng khắc nghiệt
Trong khoảng 10 năm qua, xu thế nắng nóng tại Hà Nội ngày càng đáng chú ý trên cả ba khía cạnh: cường độ, tần suất và thời gian kéo dài. Các đợt nắng nóng không chỉ xuất hiện trong cao điểm mùa hè mà có xu hướng đến sớm hơn, kéo dài hơn và gây cảm giác oi bức rõ rệt trong môi trường đô thị.
Về cường độ, các ngưỡng nhiệt cao trên 39-40°C không còn xa lạ. Trong những tình huống cực đoan, nếu áp thấp nóng phía Tây hoạt động mạnh, gió phơn lan tới Bắc Bộ, trời ít mây, gió yếu và đô thị đã tích nhiệt qua nhiều ngày, không loại trừ khả năng nhiệt độ tại Hà Nội có thể tiệm cận hoặc vượt các ngưỡng rất cao từng ghi nhận trong lịch sử.
Về tần suất, số ngày nắng nóng và nắng nóng gay gắt có xu hướng gia tăng trong bối cảnh nền nhiệt chung tăng lên. Về thời gian kéo dài, đáng chú ý là hiện tượng oi nóng không chỉ diễn ra vào buổi trưa và đầu giờ chiều, mà còn kéo dài sang chiều tối và ban đêm do hiệu ứng tích nhiệt đô thị.
Hai lớp tác động: Biến đổi khí hậu và đô thị hóa
Những thay đổi này phản ánh hai lớp tác động. Lớp thứ nhất là biến đổi khí hậu, làm nền nhiệt trung bình tăng và các cực trị nhiệt có xu hướng trở nên gay gắt hơn. Lớp thứ hai là đô thị hóa, khiến Hà Nội hình thành các vùng tích nhiệt cục bộ, nhất là ở khu vực nội đô đông dân, ít cây xanh, nhiều bê tông và giao thông dày đặc. Hiệu ứng đô thị càng làm cảm giác nóng trở nên nghiêm trọng.
Tiến sĩ Kiên nhấn mạnh: "Tuy nhiên, điều người dân cần quan tâm không chỉ là con số nhiệt độ khí tượng. Nhiệt độ trong lều khí tượng được đo theo tiêu chuẩn, ở độ cao khoảng 1,5-2 m, trong điều kiện thông thoáng. Còn trong thực tế đô thị, nhiệt độ bề mặt đường nhựa, bê tông, mái tôn, yên xe máy, ghế đá hoặc các bề mặt màu sẫm có thể cao hơn rất nhiều. Đó là lý do có những thời điểm người dân cảm thấy nóng rát, hầm hập dù nhiệt độ khí tượng chưa phải là kỷ lục tuyệt đối."
Kịch bản biến đổi khí hậu đô thị
Đáng chú ý, trong Kịch bản biến đổi khí hậu 2025, dự kiến phát hành trong quý IV năm nay do Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển thực hiện, sẽ có riêng một chương về kịch bản khí hậu và cực đoan khí hậu đô thị cho Hà Nội và TP.HCM. Các kết quả phân tích đều cho thấy, tại hai đô thị lớn này, các cực đoan khí hậu như nắng nóng, số ngày nắng nóng, độ dài các đợt nắng nóng và hiệu ứng đảo nhiệt đô thị đã có xu hướng gia tăng trong quá khứ. Theo các kịch bản tương lai, mức gia tăng tại khu vực đô thị có thể nhanh và rõ hơn so với mức trung bình trên phạm vi cả nước.
Điều này cho thấy, nắng nóng ở Hà Nội không còn chỉ là hiện tượng thời tiết theo mùa, mà đã trở thành rủi ro khí hậu đô thị dài hạn. Tiến sĩ Kiên cảnh báo: "Vì vậy, khi nhìn vào xu thế nắng nóng trong khoảng 10 năm qua, cần đặt trong bức tranh rộng hơn: Khí hậu đang nóng lên, các cực trị nhiệt gia tăng, trong khi đô thị hóa làm mức độ phơi bày và tổn thương của người dân lớn hơn. Đây là cơ sở quan trọng để Hà Nội lồng ghép kịch bản khí hậu đô thị, bản đồ rủi ro nhiệt và các giải pháp giảm đảo nhiệt vào quy hoạch phát triển trong những thập kỷ tới."
Khuyến cáo cho người dân
Tiến sĩ Kiên khuyến cáo người dân cần hạn chế ra ngoài trong khung giờ nắng gắt, thường từ 11h đến 16h, uống đủ nước, che chắn khi di chuyển, tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột giữa ngoài trời và phòng điều hòa. Đặc biệt chú ý đến người cao tuổi, trẻ em, người có bệnh nền và người lao động ngoài trời. Các cơ quan, trường học, công trường, đơn vị vận tải cần điều chỉnh thời gian hoạt động ngoài trời, bố trí điểm nghỉ, nước uống, khu vực tránh nóng và theo dõi sát các bản tin cảnh báo.
Số liệu tại trạm Hà Đông (Hà Nội) cho thấy mức nhiệt cao nhất từng ghi nhận trong tháng 5 là 41,3°C vào năm 2019. Trong đợt nắng nóng ngày 26/5, nhiệt độ tại Hà Nội (trạm Láng) đạt 41,1°C, cao thứ hai trong lịch sử quan trắc tháng 5. Trong khi đó, trạm Láng từng ghi nhận mức nhiệt cao nhất 41,8°C vào ngày 4/6/2017. Đây cũng là thời điểm Hà Nội xác lập nhiệt độ cao tuyệt đối năm lên tới 42,5°C tại trạm Hà Đông.
