Người bán vé số dạo: Lao động cốt lõi nhưng ngoài vòng pháp lý
Trong khi ngành xổ số kiến thiết khu vực miền Nam ghi nhận doanh thu khổng lồ hơn 155.000 tỉ đồng và lợi nhuận trước thuế vượt 20.000 tỉ đồng vào năm 2025, lực lượng lao động trực tiếp tạo ra những con số ấn tượng này lại đang sống trong cảnh thiếu thốn và bất an. Người bán vé số dạo, bao gồm nhiều người già, người khuyết tật, trẻ em mồ côi và phụ nữ đơn thân, hàng ngày rong ruổi khắp phố phường từ sáng sớm đến tối khuya để bán từng tờ vé số giá 10.000 đồng, nhưng không có bất kỳ tấm thẻ bảo hiểm y tế, đồng bảo hiểm xã hội hay hợp đồng lao động nào.
Thu nhập bấp bênh và rủi ro 'ôm vé'
Mỗi tờ vé số bán được, người bán dạo chỉ nhận khoảng 1.000 đồng hoa hồng. Với mức thu nhập trung bình 200.000 đồng mỗi ngày nếu bán hết 200 tờ, họ phải đối mặt với nguy cơ lỗ vốn khi vé ế và phải tự gánh chịu mọi chi phí ốm đau, tai nạn lao động hay già yếu. Quan hệ giữa họ với các đại lý cấp trên chỉ là mua đứt bán đoạn, không có hợp đồng đại lý bằng văn bản, khiến họ hoàn toàn nằm ngoài khung pháp lý về lao động theo Bộ luật Lao động 2019.
Lỗ hổng pháp lý và thiếu sót trong chính sách an sinh
Mặc dù Luật Bảo hiểm xã hội 2024 đã mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm tự nguyện, cho phép công dân từ 15 tuổi trở lên tự đóng với mức thấp nhất, nhưng với thu nhập bấp bênh và chi phí sinh hoạt cao, người bán vé số dạo khó có khả năng tự mua bảo hiểm. Thông tư 138/2017/TT-BTC của Bộ Tài chính chỉ quy định mức trần hoa hồng đại lý tối đa 15% doanh thu mà không đặt ra mức sàn cho người bán lẻ, dẫn đến việc phân chia bất công giữa các cấp đại lý.
Kêu gọi sửa đổi quy định và tăng cường trách nhiệm xã hội
Để bảo vệ quyền lợi của người bán vé số dạo, cần thiết phải sửa đổi Thông tư 138 theo hướng quy định rõ mức hoa hồng tối thiểu dành riêng cho họ, tách biệt khỏi hoa hồng của đại lý cấp trên. Đồng thời, dự thảo nghị định thay thế Nghị định 122/2017/NĐ-CP cần bổ sung nghĩa vụ bắt buộc cho doanh nghiệp xổ số trong việc trích lợi nhuận để mua bảo hiểm y tế cho lực lượng bán lẻ. Với lợi nhuận sau thuế hàng nghìn tỉ đồng mỗi năm, việc này không phải là gánh nặng mà là nghĩa vụ tối thiểu nhằm đảm bảo an sinh cho những người đóng góp vào thành công của ngành.
Ngành xổ số kiến thiết, với mục tiêu doanh thu gần 7 tỉ USD vào năm 2026 và tự hào là nguồn sống cho hơn 250.000 lao động, không thể tiếp tục bỏ quên những người đang nuôi sống 'nồi cơm' tỷ đô này trong cảnh không nhà cửa ổn định, ăn uống thiếu thốn và đau ốm không có tiền chữa trị. Sự thay đổi chính sách là cấp thiết để cân bằng giữa lợi nhuận và trách nhiệm xã hội.
