Sông Rhine, huyết mạch vận tải của Tây Âu, đang đứng trước nguy cơ gián đoạn nghiêm trọng khi hạn hán khiến mực nước xuống mức thấp kỷ lục. Theo Bloomberg, con sông này đóng vai trò không thể thay thế trong việc kết nối các nhà máy hóa chất, lọc dầu, luyện thép tại Thụy Sĩ, Đức và Pháp với hệ thống cảng biển Hà Lan.
Vai trò sống còn của sông Rhine
Sông Rhine là một trong những tuyến đường thủy nội địa nhộn nhịp nhất thế giới, với khoảng 6.900 tàu thuyền vận chuyển hàng hóa mỗi ngày trên chiều dài gần 1.290 km. Tập đoàn hóa chất Đức BASF từng nhấn mạnh rằng nếu không có sông Rhine, nền công nghiệp Tây Âu sẽ không thể vận hành bình thường.
Theo Financial Times, trong lịch sử, dòng sông này đã nhiều lần cạn nước, với các đợt nghiêm trọng vào các năm 1947, 1959, 1964, 1976 và đặc biệt là đợt hạn hán lịch sử năm 2018. Khi đó, hàng loạt cơ sở công nghiệp dọc bờ sông buộc phải ngừng hoạt động, kéo giảm tốc độ tăng trưởng kinh tế của Đức.
Nguy cơ tồi tệ hơn năm 2018
Nếu thời tiết không sớm chuyển biến tích cực, tình trạng cạn nước năm 2026 nhiều khả năng sẽ kéo dài và phức tạp hơn so với năm 2018. Điều đáng lo là hai tháng khô hạn nhất đối với sông Rhine - tháng 8 và tháng 9 - vẫn chưa đến. Thụy Sĩ có thể sẽ phải sử dụng kho dự trữ dầu chiến lược chỉ trong vài tuần tới do khó nhập đủ nhiên liệu tinh chế như dầu diesel từ cụm cảng Antwerp-Rotterdam-Amsterdam.
Các nhà máy hóa dầu và xưởng luyện thép của Đức có nguy cơ phải cắt giảm sản lượng vì thiếu nguyên liệu đầu vào. Tình trạng thiếu hụt nhiên liệu cục bộ tại Đức cũng có thể xảy ra, khi giá năng lượng tăng cao do cuộc chiến ở Trung Đông khiến doanh nghiệp chỉ duy trì lượng tồn kho tối thiểu.
Điểm nghẽn Kaub
Giới giao dịch hàng hóa đang đặc biệt theo dõi mực nước tại Kaub, thị trấn nằm ở phía nam TP Cologne (Đức). Đây được xem là "điểm nghẽn" quan trọng nhất trên sông Rhine. Vào thời điểm này hàng năm, mực nước tại Kaub thường đạt khoảng 200 cm. Khi giảm xuống dưới ngưỡng 78 cm, phần lớn xà lan buộc phải cắt giảm tải trọng để tránh mắc cạn. Hôm 28/7, mực nước đo được tại Kaub chỉ còn 27 cm - mức thấp nhất từng được ghi nhận vào thời điểm này của mùa hè trong nhiều năm qua.
Nếu tình trạng khô hạn tiếp diễn, mực nước tại Kaub có thể xuống dưới 25 cm, thấp hơn cả mức thấp nhất ghi nhận vào tháng 10/2018 và sẽ là mức thấp nhất tại khu vực này trong ít nhất 36 năm.
Khó khăn trong các phương án thay thế
Giống như nhiều tuyến hàng hải quan trọng khác, vận tải trên sông Rhine vẫn có những phương án thay thế. Giải pháp đầu tiên là sử dụng xà lan mới được thiết kế để hoạt động trong điều kiện mực nước cực thấp. Tuy nhiên, để tránh mắc cạn, các xà lan buộc phải giảm mạnh lượng hàng chuyên chở. Tuần trước, tải trọng trung bình của mỗi chuyến chỉ còn khoảng 800 tấn, thấp hơn rất nhiều so với mức thông thường là 5.100 tấn. Nếu mực nước tiếp tục giảm, việc vận hành các xà lan này sẽ không còn hiệu quả kinh tế.
Việc phải huy động nhiều xà lan hơn để vận chuyển cùng một lượng hàng hóa cũng khiến chi phí vận tải tăng vọt. Hiện nay, cước phí vận chuyển một tấn hàng từ Rotterdam (Hà Lan) đến các điểm nằm phía nam Kaub đã lên gần 150 euro (171 USD) - mức cao nhất từ trước đến nay, trong khi điều kiện bình thường chỉ khoảng 20 euro (23 USD) mỗi tấn.
Lựa chọn thứ hai là chuyển hàng sang vận tải đường sắt, nhưng phương án này cũng gặp trở ngại. Mùa hè năm nay, Đức đang nâng cấp tuyến đường sắt chạy song song với sông Rhine. Đoạn từ Troisdorf đến Wiesbaden, bao gồm cả khu vực Kaub, sẽ phải đóng cửa để thi công và dự kiến chỉ hoạt động trở lại vào tháng 12. Hàng hóa sẽ phải đi đường vòng, làm tăng chi phí và thời gian vận chuyển, đồng thời giảm năng lực vận chuyển của toàn tuyến.
Vận tải đường bộ là lựa chọn cuối cùng, nhưng để thay thế tải trọng của một xà lan cần tới ít nhất 100 xe tải, nên phương án này chỉ được áp dụng trong những trường hợp thực sự cấp bách.
Thách thức ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu
Các doanh nghiệp dọc sông Rhine đã bắt đầu xây dựng phương án thích ứng linh hoạt. Theo giới chức Đức, những đợt hạn hán nghiêm trọng trên sông Rhine như năm 2018 và năm nay có thể sẽ không còn là hiện tượng hiếm gặp. Thay vì chỉ xảy ra khoảng 60 năm một lần, chúng có thể lặp lại sau mỗi 10-20 năm.
Giới quan sát nhận định, nếu các biến động địa chính trị cho thấy những tuyến hàng hải quốc tế đứng trước nguy cơ gián đoạn, thì tình hình sông Rhine phản ánh biến đổi khí hậu cũng đang đặt ra thử thách lớn cho các tuyến vận tải đường sông.
