Cùng với quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, các vấn đề môi trường đang tác động trực tiếp đến nhiều mặt của đời sống kinh tế - xã hội, đặt ra những yêu cầu mới cho quá trình phát triển đất nước. Ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn, suy giảm nguồn nước, áp lực chất thải, suy giảm đa dạng sinh học và những tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu không chỉ ảnh hưởng đến môi trường sống mà còn tác động trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng, hoạt động sản xuất kinh doanh và chất lượng tăng trưởng.
Báo cáo tổng kết 12 năm thực hiện Nghị quyết số 24-NQ/TW của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy các chủ trương của Đảng về bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu đã góp phần nâng cao chất lượng tăng trưởng, tăng cường khả năng thích ứng trước rủi ro thiên tai, khí hậu và biến động bên ngoài. Tuy nhiên, thực tiễn cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách và đổi mới phương thức quản lý để đáp ứng thách thức ngày càng phức tạp.
Định hướng phát triển bền vững
Tinh thần đó được thể hiện nhất quán trong các văn kiện của Đảng, nhất là Nghị quyết Đại hội XIII với yêu cầu lấy bảo vệ môi trường sống và sức khỏe nhân dân làm mục tiêu hàng đầu; phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn thân thiện với môi trường. Đây vừa là định hướng, vừa là yêu cầu đối với quá trình xây dựng nền kinh tế hiện đại, có khả năng thích ứng và phát triển bền vững.
Hiện nay, hệ thống thể chế, chính sách và pháp luật về môi trường của Việt Nam đã từng bước được hoàn thiện. Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý môi trường theo hướng phòng ngừa, quản lý rủi ro, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất và từng bước hình thành các công cụ quản lý hiện đại như kiểm kê khí nhà kính, thị trường các-bon và cơ chế quản lý phát thải.
Dự thảo Tờ trình Chính phủ về Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường đặt ra yêu cầu về chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, kinh tế tuần hoàn và thực hiện cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Điều này cho thấy nền tảng thể chế cho phát triển xanh đang ngày càng hoàn thiện. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn là tổ chức thực hiện hiệu quả các chính sách đã ban hành, đảm bảo các quy định pháp luật thực sự đi vào cuộc sống.
Khắc phục hạn chế trong quản lý môi trường
Trong dự thảo Nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương về bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới đã chỉ rõ một số hạn chế cần khắc phục như phương thức quản lý còn nặng về tiền kiểm; chưa kiểm soát hiệu quả tổng tải lượng phát thải theo vùng và lưu vực; dữ liệu môi trường còn phân tán; công tác phối hợp liên ngành, liên vùng chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn.
Những đánh giá đó cho thấy cần chuyển từ xử lý ô nhiễm sang phòng ngừa ô nhiễm; từ quản lý theo từng dự án sang quản lý theo vùng, lưu vực và hệ sinh thái; từ quản lý hành chính truyền thống sang quản trị dựa trên dữ liệu, khoa học công nghệ và các công cụ kinh tế. Quan trọng hơn, bảo vệ môi trường cần được lồng ghép ngay từ quá trình quy hoạch, đầu tư, sản xuất và tiêu dùng thay vì chỉ tập trung xử lý các vấn đề phát sinh. Đây cũng là điều kiện để hài hòa mục tiêu tăng trưởng kinh tế với yêu cầu phát triển bền vững trong dài hạn.
Khơi dậy sức mạnh doanh nghiệp và cộng đồng
Trong tiến trình chuyển đổi xanh, doanh nghiệp và người dân vừa là đối tượng thụ hưởng, vừa là lực lượng trực tiếp tạo nên sự thay đổi. Đối với doanh nghiệp, chuyển đổi xanh đang dần trở thành yêu cầu tất yếu. Trong bối cảnh các tiêu chuẩn môi trường ngày càng trở thành một phần của thương mại và đầu tư quốc tế, các cơ chế như CBAM của Liên minh châu Âu, tiêu chuẩn ESG hay yêu cầu minh bạch phát thải trong chuỗi cung ứng đang tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Việc nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, tiết kiệm năng lượng, đổi mới công nghệ và giảm phát thải không chỉ giúp doanh nghiệp thực hiện trách nhiệm xã hội mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh và khả năng tiếp cận thị trường. Song hành với doanh nghiệp là vai trò của cộng đồng. Từ phân loại rác tại nguồn, tiết kiệm năng lượng, hạn chế sử dụng nhựa dùng một lần đến lựa chọn sản phẩm thân thiện với môi trường, mỗi hành động nhỏ đều có thể góp phần tạo nên những thay đổi lớn.
Trong bối cảnh đó, Diễn đàn Quốc gia về Môi trường và Khí hậu năm 2026 được tổ chức vào tháng 6/2026 sẽ là nơi trao đổi chính sách, chia sẻ kinh nghiệm và là dịp để nhìn lại chặng đường đã qua, nhận diện yêu cầu mới và thúc đẩy hành động trong giai đoạn tới. Diễn đàn diễn ra trong thời điểm Việt Nam đang tổng kết 12 năm thực hiện Nghị quyết số 24-NQ/TW; chuẩn bị ban hành nghị quyết mới của Trung ương về bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu; đồng thời nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Luật Bảo vệ môi trường để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
Ý nghĩa lớn nhất của diễn đàn không chỉ ở những khuyến nghị chính sách hay tham luận chuyên môn mà còn ở khả năng tạo dựng sự đồng thuận, kết nối các cơ quan quản lý, nhà khoa học, cộng đồng doanh nghiệp và người dân để cùng hướng tới những mục tiêu chung.
Hướng tới tương lai bền vững
Nhìn lại chặng đường đã qua, có thể khẳng định Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả quan trọng trong hoàn thiện thể chế và nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường. Nhưng trước yêu cầu hiện tại, điều cần thiết hơn bao giờ hết là biến các chủ trương, chính sách và cam kết thành những kết quả cụ thể, đo đếm được trong đời sống kinh tế - xã hội. Điều đó không chỉ góp phần cải thiện chất lượng môi trường sống hôm nay mà còn tạo nền tảng cho phát triển bền vững hơn trong tương lai.
