Trước khi tòa nhà vàng nhạt quen thuộc trên đường 2 tháng 9 (dưới chân cầu Rồng) xuất hiện, vào cuối thế kỷ 19, nơi đây từng là "vườn tượng Tourane". Người Pháp đã tập trung các tượng Chăm từ Trà Kiệu, Khương Mỹ về đặt giữa công viên, tạo thành một bãi cổ vật giữa lòng thành phố.
Hành trình hình thành bảo tàng
Cổ vật ngày càng nhiều, các học giả của Viện Viễn Đông Bác Cổ (EFEO) bắt đầu tính đến việc xây dựng một bảo tàng riêng cho điêu khắc Chăm. Năm 1919, bảo tàng được khánh thành, do hai kiến trúc sư người Pháp Delaval và Auclair thiết kế. Điều thú vị là hiện vật đã có mặt trước, còn tòa nhà bảo tàng đến sau.
Kiến trúc độc đáo: Giao thoa hai nền văn hóa
Bản thân tòa nhà mang hai lớp văn hóa. Nhìn từ bên ngoài, bảo tàng vẫn là một ngôi nhà Pháp với mặt bằng hình chữ U đăng đối. Nhưng mái hiên, vòm cửa, diềm, phù điêu trang trí, các mô típ như hoa sen hay chim thần Garuda lại nghiêng hẳn về phong cách Chăm. Ánh sáng cũng được xử lý rất khéo léo. Hệ thống cửa sổ lớn và giếng trời tận dụng tối đa ánh sáng mặt trời, làm nổi bật các chạm khắc phù điêu trên sa thạch.
Hành trình khám phá nghệ thuật Chăm
Bảo tàng không kể về văn hóa Chăm bằng những bài học khô khan. Nó dẫn người xem đi từ Mỹ Sơn, Trà Kiệu đến Đồng Dương, Tháp Mẫm, để thấy nghệ thuật Chăm không hề đơn điệu. Có chỗ đậm dấu ấn Ấn Độ giáo, có chỗ nghiêng hẳn sang Phật giáo. Có nơi tượng khỏe khoắn, chắc chắn; có nơi mềm mại, nhiều chuyển động hơn. Nhìn các đài thờ và tượng ở đây mới thấy người Chăm không chỉ tạc tượng để trang trí, họ đã dựng tín ngưỡng và quyền lực của mình vào đá.
Hiện vật vẫn tiếp tục "sống"
Điều làm Bảo tàng Điêu khắc Chăm còn đáng đi hơn là quá khứ ở đây chưa nằm yên. Nằm trong bảo tàng đã hơn 100 năm, nhưng nhiều hiện vật vẫn tiếp tục "sống". Như pho Bồ tát Tara bằng đồng từ thế kỷ 9, đến năm 2023 mới được bàn giao lại hai pháp khí để "hợp nguyên" với tượng gốc. Ngay cả đài thờ Trà Kiệu sau hơn một thế kỷ vẫn còn sinh ra những cách đọc khác nhau. Qua nhiều lần mở rộng, toàn bộ bảo tàng và phong cách kiến trúc ban đầu vẫn được bảo tồn nguyên vẹn.
Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng không chỉ là nơi trưng bày cổ vật, mà còn là một không gian văn hóa sống động, nơi lịch sử và nghệ thuật hòa quyện, mang đến cho người xem những trải nghiệm sâu sắc về một nền văn minh rực rỡ.
