Các nhà quy hoạch đô thị tại Maroc đang kỳ vọng vào một giải pháp mới mẻ ngay dưới lòng đường: thay lớp nhựa đường đen hấp thụ nhiệt bằng vỉa hè xốp có khả năng “thấm nước” và tự làm mát nhờ quá trình bốc hơi. Thử nghiệm đang diễn ra tại hai thành phố Marrakech và Agadir, nơi những con đường dần được phủ một lớp cốt liệu đặc biệt có cấu trúc như miếng bọt biển. Nước mưa lọt qua bề mặt, được giữ trong các tầng đất bên dưới rồi từ từ bay hơi. Chính quá trình bốc hơi này kéo theo nhiệt lượng từ môi trường xung quanh, giúp bề mặt đường hạ nhiệt mà không cần bất kỳ nguồn năng lượng nào.
Vì sao mặt đường nhựa trở thành “lò nướng”?
Nhựa đường truyền thống có đặc tính vật lý đáng lo ngại: nó hấp thụ từ 80-95% lượng bức xạ mặt trời đập vào bề mặt. Khi nền nhiệt không khí ở mức 40°C, mặt đường nhựa có thể dễ dàng tăng lên trên 60°C. Con đường lúc này không còn là mặt nền mà giống một bộ tản nhiệt khổng lồ: cả ngày hấp thụ nhiệt, đến đêm tỏa ngược trở lại bầu trời, khiến thành phố không kịp nguội. Đây là cơ chế cốt lõi tạo ra hiện tượng “đảo nhiệt đô thị” mà nhiều thành phố lớn trên thế giới đang gặp phải.
Loại vỉa hè thấm nước được thử nghiệm tại Maroc được thiết kế ngược lại với nhựa đường thông thường. Thay vì bịt kín bề mặt, nó có mạng lưới lỗ rỗng liên kết với nhau, cho phép nước mưa nhanh chóng xuyên qua các lớp vật liệu và ngấm xuống đất bên dưới. Nước tích trữ trong các tầng đất và dần bốc hơi, giữ cho bề mặt luôn ẩm và mát. Nguyên lý này tương tự như một chiếc bình gốm “đổ mồ hôi” trong bóng râm, nhưng được áp dụng trên quy mô cả con phố.
Cấu trúc đặc biệt tạo nên “vỉa hè bọt biển”
Để tạo ra độ xốp này, các kỹ sư sử dụng cốt liệu thô hơn và chất kết dính đặc biệt, tạo ra khoảng trống giữa các hạt vật liệu thay vì lấp đầy hoàn toàn như nhựa đường thường. Đây là sự thay đổi về cấu trúc, không chỉ đơn thuần là sơn màu khác lên mặt đường cũ. Cấu trúc rỗng và bề mặt nhám hơn giúp tăng độ bám cho lốp xe, đồng thời giảm tiếng ồn giao thông – một lợi ích phụ đáng kể trong khu vực đô thị.
Lợi ích dễ thấy nhất là khả năng giảm ngập lụt. Một phần nước mưa từng chảy tràn trên mặt đường giờ đây được thấm xuống đất, giảm áp lực cho hệ thống thoát nước trong những trận mưa lớn. Lớp đất bên dưới vỉa hè cũng được bổ sung nước ngầm, một số dự án còn tận dụng nước tái sử dụng để giữ ẩm cho tầng đất này ngay cả trong mùa khô hạn.
Lợi ích rõ rệt với ô tô và xe điện
Đối với ô tô, mặt đường quá nóng sẽ khiến lốp xe mòn nhanh hơn, làm thay đổi áp suất và giảm độ bám do cao su mất độ cứng khi phải tiếp xúc lâu với nhiệt độ cao. Vỉa hè thấm nước giúp giữ nhiệt độ mặt đường ổn định hơn trong ngày, đồng thời thoát nước nhanh sau mưa – giảm nguy cơ trượt nước, hiện tượng lốp xe mất tiếp xúc với mặt đường vì lớp nước mỏng. Với xe điện, môi trường đô thị ít tỏa nhiệt hơn giúp hệ thống điều hòa hoạt động ít hơn, tiết kiệm pin và tăng quãng đường di chuyển vào những ngày nắng nóng.
Theo số liệu từ các nhà nghiên cứu của Đại học Rutgers (Mỹ), vỉa hè thấm nước có thể tỏa ra ít hơn từ 25-30% lượng nhiệt sau một trận mưa lớn so với nhựa đường truyền thống. Nguyên nhân: vỉa hè xốp vẫn giữ độ ẩm bên trong và tiếp tục bốc hơi, trong khi nhựa đường thường nhanh chóng nóng lên và trả nhiệt ra không khí ngay sau khi mưa tạnh.
Bài toán chi phí và bảo trì vẫn bỏ ngỏ
Các công trình tại Marrakech nằm trong chương trình phát triển đô thị bền vững khởi động từ năm 2023, có sự hỗ trợ của một quỹ môi trường quốc tế. Dự án đồng thời kết hợp trồng cây, tạo bóng mát, mở rộng không gian xanh và hệ thống tưới tiêu tiết kiệm nước. Tuy nhiên, nhiều câu hỏi thực tế vẫn chưa có lời giải đáp: chi phí thi công mỗi mét vuông là bao nhiêu, độ bền trên các tuyến đường có lưu lượng xe lớn ra sao, và quan trọng nhất là kế hoạch bảo trì dài hạn.
Các lỗ rỗng trong vỉa hè thấm nước có thể bị bít kín bởi cặn bẩn theo thời gian, cần được vệ sinh định kỳ bằng thiết bị chuyên dụng. Nếu không, “miếng bọt biển” sẽ dần trở lại thành mặt đường thông thường. Ý tưởng này thực ra không hoàn toàn mới – trước đó châu Âu đã thử nghiệm nhiều giải pháp tương tự, điển hình là dự án nhựa đường làm từ hạt ô liu ở Barcelona. Việc Maroc có thể biến thử nghiệm này thành mô hình nhân rộng hay không sẽ phụ thuộc rất lớn vào khả năng trả lời những bài toán kinh tế - kỹ thuật còn đang mở.
