ĐBSCL đối mặt với thách thức xâm nhập mặn: Vấn đề sống còn cho sinh kế người dân
Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), với diện tích chiếm 12,8% và dân số gần 18% cả nước, đóng vai trò then chốt trong nền kinh tế quốc gia. Vùng đất này đóng góp tới 95% sản lượng gạo xuất khẩu, 60% thủy sản và 65% trái cây xuất khẩu của cả nước. Tuy nhiên, đây cũng là khu vực đang phải đối mặt với những thách thức nghiêm trọng từ xâm nhập mặn, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế và đời sống của hàng triệu người dân.
Ba mùa khô với xâm nhập mặn cao trong thập niên qua
Trong khoảng mười năm gần đây, ĐBSCL đã trải qua ba mùa khô với mức độ xâm nhập mặn ở mức cao, cụ thể là các giai đoạn 2015-2016, 2019-2020 và 2023-2024. Những đợt mặn này gây tác động nặng nề đến hoạt động sản xuất nông nghiệp và đời sống thường nhật của người dân.
Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này bao gồm sự biến động dòng chảy từ sông Mê Công, tác động từ các hồ chứa ở thượng nguồn, cùng với các yếu tố như biến đổi khí hậu, nước biển dâng, sụt lún đất và suy giảm lượng phù sa. Hiện tượng nhiễm mặn xâm nhập sâu hơn vào nội đồng đang đặt ra những thách thức ngày càng lớn đối với sự phát triển bền vững của toàn vùng.
Chủ động ứng phó: Không để bị động, bất ngờ
Dù điều kiện dòng chảy năm 2026 được đánh giá là thuận lợi hơn, nguy cơ xâm nhập mặn bất thường vẫn hiện hữu. Thực hiện Công điện số 15/CĐ-TTg, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã yêu cầu các địa phương trong vùng theo dõi sát sao diễn biến tại các cửa sông, vận hành linh hoạt các công trình thủy lợi, tận dụng thời điểm có nước ngọt để trữ nước và kịp thời thau rửa đồng ruộng sau các đợt mặn.
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp nhấn mạnh: "Các địa phương cần chủ động xây dựng kịch bản ứng phó theo từng cấp độ rủi ro; rà soát chặt chẽ kế hoạch sản xuất vụ hè thu 2026, không gieo trồng ở những khu vực chưa bảo đảm nguồn nước ổn định." Ông cũng chỉ đạo việc tổ chức sản xuất phải bám sát diễn biến nguồn nước, phân công rõ ràng trách nhiệm để kiểm soát tốt tình hình ngay từ cơ sở, đồng thời ưu tiên cao nhất việc bảo đảm nước sinh hoạt cho người dân.
Nâng cao khả năng thích ứng lâu dài thông qua các giải pháp toàn diện
Để chủ động kiểm soát nguồn nước, Đề án phòng, chống sụt lún, sạt lở, ngập úng, hạn hán và xâm nhập mặn vùng ĐBSCL đến năm 2035, với tầm nhìn 2050 do Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, đã đề xuất nhiều giải pháp quan trọng:
- Xây dựng và nâng cấp đồng bộ hệ thống thủy lợi đa mục tiêu, nhằm vừa trữ nước ngọt, vừa kiểm soát mặn và điều tiết nguồn nước liên vùng.
- Phát triển các công trình kiểm soát mặn tại các cửa sông lớn như Vàm Cỏ, Hàm Luông, Cổ Chiên, Cung Hầu, Định An, Trần Đề.
- Mở rộng và kiên cố hóa hệ thống kênh trục, kênh nội đồng, cống, đập, hồ chứa để tăng khả năng chuyển nước và trữ nước ngọt phục vụ sản xuất và sinh hoạt.
- Củng cố hệ thống đê biển và đê bao, kết hợp với các công trình kiểm soát triều, ngăn mặn, giữ ngọt, tạo thành "lá chắn" bảo vệ vùng ven biển và nội đồng.
Song song với các giải pháp công trình, đề án cũng nhấn mạnh đến các biện pháp phi công trình nhằm nâng cao khả năng thích ứng lâu dài:
- Hoàn thiện cơ chế, chính sách để huy động nguồn lực xã hội đầu tư cho phòng, chống hạn hán và xâm nhập mặn.
- Hỗ trợ người dân chuyển đổi cây trồng, vật nuôi phù hợp với từng vùng sinh thái ngọt, lợ, mặn.
- Phát triển các mô hình trữ nước phân tán ở quy mô hộ gia đình và cộng đồng.
- Tăng cường công tác dự báo và cảnh báo thông qua đầu tư vào mạng lưới quan trắc khí tượng-thủy văn và xây dựng trung tâm dữ liệu vùng.
Dự báo xâm nhập mặn và hành động của người dân
Theo thông tin từ cơ quan chuyên môn thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đợt xâm nhập mặn cao nhất ở các cửa sông ĐBSCL được dự báo tập trung từ ngày 19 đến 23/3, với ranh mặn 4g/lít xâm nhập sâu nhất trong phạm vi từ 42 đến 55km. Tại các cửa sông Vàm Cỏ và Cái Lớn, hiện tượng này sẽ diễn ra vào tháng 3 và 4, với các đợt cụ thể từ ngày 1 đến 6/3, từ 19 đến 23/3, từ 30/3 đến 4/4 và từ 18 đến 21/4, với ranh mặn 4g/lít xâm nhập sâu nhất từ 65 đến 70km.
Trước tình hình này, người dân trong vùng đã chủ động thực hiện các biện pháp trữ nước ngọt để ứng phó với mùa khô, nhằm bảo vệ sản xuất và đảm bảo nhu cầu sinh hoạt hàng ngày.
