Trong chiến lược phát triển đô thị hiện đại, Thành phố Hồ Chí Minh xác định đường sắt đô thị không chỉ là giải pháp giao thông khối lượng lớn, mà còn đóng vai trò then chốt trong việc kết nối các khu vực, tái cấu trúc không gian và dẫn dắt sự phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, thực tế triển khai vẫn còn nhiều thách thức, đòi hỏi những cách tiếp cận mới và quyết liệt hơn.
Những thách thức dai dẳng chưa được giải quyết triệt để
Tại Hội thảo "TOD với phát triển đường sắt đô thị" diễn ra vào ngày 27/3, nhiều doanh nghiệp và chuyên gia đã thẳng thắn chỉ ra rằng, những khó khăn của hệ thống metro TP.HCM đã được nhắc đến trong nhiều năm qua, nhưng đến nay vẫn chưa có giải pháp mang tính căn cơ và dứt điểm.
Vấn đề thể chế và thủ tục phức tạp
Trước hết, vấn đề thể chế được xem là một trong những rào cản lớn nhất. Các dự án metro thường sử dụng vốn ODA hoặc đầu tư công, phải trải qua nhiều bước phê duyệt phức tạp và kéo dài. Việc điều chỉnh dự án là điều khó tránh khỏi với các công trình quy mô lớn, nhưng lại kéo theo quy trình thủ tục rườm rà, làm chậm trễ tiến độ một cách đáng kể.
Khó khăn trong giải phóng mặt bằng
Công tác giải phóng mặt bằng cũng là một thách thức không nhỏ. Các vấn đề về giá đền bù, bố trí tái định cư và thiếu quỹ đất sạch đã khiến nhiều đoạn tuyến bị đình trệ. Đây không chỉ là vấn đề riêng của TP.HCM mà còn của nhiều đô thị lớn khác, nhưng với hệ thống metro yêu cầu tính liên tục cao, tác động tiêu cực càng trở nên rõ rệt hơn.
Bài toán nan giải về nguồn vốn
Nguồn vốn đầu tư cũng là một bài toán hết sức nan giải. Dù nhu cầu đầu tư vào hệ thống metro là rất lớn, ngân sách thành phố lại có hạn, trong khi việc huy động nguồn lực xã hội vẫn chưa thực sự hiệu quả. Đáng chú ý, quỹ đất quanh các tuyến metro vốn có giá trị gia tăng cao lại chưa được khai thác một cách tối ưu và hợp lý.
Sự phân tán trong quản lý
Ngoài ra, việc phân tán đầu mối quản lý giữa nhiều cơ quan khác nhau khiến quá trình triển khai thiếu sự phối hợp nhịp nhàng và đồng bộ, gây ra nhiều bất cập trong thực tiễn.
TOD - Chìa khóa vàng cho sự phát triển bền vững
Một trong những nội dung được thảo luận sôi nổi nhất tại hội thảo chính là mô hình TOD - Phát triển đô thị lấy định hướng giao thông công cộng làm trung tâm. Theo các chuyên gia, đây là giải pháp đã được kiểm chứng hiệu quả tại nhiều quốc gia phát triển, giúp vừa phát triển giao thông công cộng, vừa tạo ra nguồn lực tài chính bền vững từ đất đai.
Bản chất và lợi ích của mô hình TOD
Bản chất của TOD là phát triển các khu đô thị có mật độ cao xung quanh các nhà ga metro, tích hợp đa dạng các chức năng như nhà ở, thương mại, dịch vụ và không gian công cộng. Khi đó, giá trị đất đai sẽ được gia tăng đáng kể, tạo nguồn thu ổn định để tái đầu tư cho chính hệ thống hạ tầng giao thông.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Kiến trúc sư Phạm Trọng Thuật, Hiệu trưởng Trường Đại học Kiến trúc TP.HCM, nhận định rằng thành phố đang đứng trước một "ngưỡng cửa lịch sử". Việc vận hành Tuyến Metro số 1 không chỉ đơn thuần là đưa vào sử dụng một phương tiện vận tải mới, mà chính là "phát súng lệnh" cho một cuộc tái cấu trúc đô thị toàn diện và sâu sắc.
Với mục tiêu hoàn thành khoảng 187km đường sắt đô thị vào năm 2030 và vươn tới 355km vào năm 2035, TP.HCM hướng tới một mô hình đô thị đa trung tâm hiện đại, trong đó mô hình TOD chính là "chìa khóa vàng" để mở ra cánh cửa phát triển bền vững.
Ba trụ cột chiến lược để hiện thực hóa TOD
Ông Thuật nhấn mạnh, để hiện thực hóa tầm nhìn này, thành phố cần tập trung vào ba trụ cột chiến lược quan trọng:
- TOD là động lực kinh tế mạnh mẽ: Cần nén đô thị một cách hiệu quả tại các đầu mối giao thông, mở rộng không gian ngầm và khai thác tối đa giá trị gia tăng từ quỹ đất xung quanh nhà ga để tạo nguồn lực tái đầu tư cho chính hệ thống hạ tầng.
- TOD là giải pháp cho Đô thị Xanh: Hệ thống metro phải trở thành "xương sống" của giao thông trong tương lai, hướng tới những đô thị nén ưu tiên đi bộ, kết nối đa phương thức và giảm thiểu sự phụ thuộc vào phương tiện cá nhân.
- TOD gắn liền với bản sắc văn hóa: Quy hoạch TOD tại TP.HCM phải gắn liền với việc bảo tồn di sản và không gian văn hóa đặc thù, tạo ra những không gian sống hiện đại nhưng vẫn giữ được tâm hồn và bản sắc của một đô thị phương Nam.
Đề xuất các giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn
Các chuyên gia tham dự hội thảo đã đưa ra nhiều kiến nghị thiết thực nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn và thúc đẩy sự phát triển của hệ thống metro.
Hoàn thiện khung pháp lý và phân quyền hợp lý
Một trong những đề xuất quan trọng là hoàn thiện khung pháp lý cho TOD, cho phép tăng mật độ xây dựng và tầng cao xung quanh các ga metro, đồng thời xây dựng cơ chế phân chia lợi ích hợp lý giữa Nhà nước và doanh nghiệp. Bên cạnh đó, việc phân quyền cần được thực hiện mạnh mẽ hơn, trao quyền chủ động cho thành phố trong việc quyết định đầu tư, lựa chọn nhà đầu tư và triển khai dự án. Rút ngắn quy trình sẽ giúp tăng tốc đáng kể tiến độ các dự án.
Đẩy mạnh hợp tác công tư
Mô hình hợp tác công tư cần được đẩy mạnh hơn nữa. Nhiều doanh nghiệp tham dự hội thảo đã bày tỏ sẵn sàng tham gia đầu tư vào các dự án metro nếu có cơ chế minh bạch, ổn định và đảm bảo hài hòa lợi ích giữa các bên. TOD chỉ thực sự thành công khi tạo ra giá trị cho cả Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.
Tận dụng các cơ chế đặc thù
Bà Tống Thị Hạnh, Cục trưởng Cục Quản lý Nhà và thị trường bất động sản, Bộ Xây dựng, nhấn mạnh rằng phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng sẽ giúp khai thác tối đa giá trị gia tăng của khu vực. Bà cho rằng cần có sự chỉ đạo quyết liệt từ Trung ương và hành lang pháp lý rõ ràng cho các chủ trương, chính sách về phát triển TOD.
Hiện nay, Nghị quyết 98 về phát triển cơ chế đặc thù tại TP.HCM đã tạo điều kiện thuận lợi để thành phố lấy định hướng hệ thống TOD làm cơ sở phát triển đô thị và quy hoạch, lấy đầu mối giao thông để tập trung dân cư và nâng cao chất lượng sống.
Quyết liệt trong quy hoạch và triển khai
Ông Võ Hoàng Ngân, Giám đốc Sở Quy hoạch Kiến trúc TP.HCM, chia sẻ rằng hiện nay sở đang quyết liệt tham mưu cho UBND Thành phố các đồ án quy hoạch không gian ngầm và thiết kế đô thị dọc các tuyến metro. Đặc biệt, các cơ chế đặc thù từ Nghị quyết 98 và Nghị quyết 260/2025 của Quốc hội đang được tích cực cụ thể hóa để khơi thông nguồn lực, thu hút đầu tư vào các khu vực TOD.
Ông Ngân kỳ vọng các chuyên gia sẽ tiếp tục "hiến kế" những bài học quốc tế thực chiến, những mô hình quản trị tiên tiến và giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn về pháp lý, đất đai. Tất cả những kiến thức quý báu này sẽ được sở chắt lọc và ứng dụng trực tiếp vào công tác quản lý nhà nước của thành phố trong thời gian tới.
Kết luận: Cơ hội và thách thức song hành
Các chuyên gia tham dự hội thảo đều thống nhất nhận định rằng, hệ thống metro không chỉ đơn thuần là câu chuyện về giao thông, mà còn là nền tảng vững chắc cho sự phát triển đô thị hiện đại và bền vững. Nếu không có những thay đổi mạnh mẽ và quyết liệt về cơ chế, nguy cơ chậm tiến độ sẽ tiếp tục kéo dài, khiến thành phố bỏ lỡ nhiều cơ hội phát triển quý giá.
Ngược lại, nếu biết tận dụng tối đa lợi thế của mô hình TOD và "mở khóa" kịp thời các điểm nghẽn về thể chế, TP.HCM hoàn toàn có khả năng tạo ra bước ngoặt lịch sử cho hệ thống đường sắt đô thị, hướng tới một tương lai phát triển bền vững và thịnh vượng hơn.
