Thủ tướng chỉ đạo thúc đẩy xe điện giữa biến động giá dầu
Trong Chỉ thị 09 ban hành ngày 19.3, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã yêu cầu tăng cường thực hiện tiết kiệm năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và phát triển giao thông điện. Cụ thể, chỉ thị nhấn mạnh việc khuyến khích chuyển đổi sang xe điện, phát triển hạ tầng sạc và sử dụng nhiên liệu sinh học nhằm giảm sự phụ thuộc vào xăng dầu nhập khẩu.
Áp lực từ biến động giá dầu toàn cầu
Những ngày gần đây, biến động dầu mỏ trên thế giới đã tác động nhanh chóng đến Việt Nam. Giá xăng đã tăng khoảng 30%, trong khi dầu diesel tăng khoảng 40%. Đáng chú ý, 80% dầu nhập khẩu của Việt Nam trước đây phụ thuộc lớn vào khu vực Trung Đông. Bối cảnh này đặt ra câu hỏi quan trọng cho ngành giao thông: nếu nguồn cung dầu tiếp tục bất ổn do chiến sự, ô tô điện và xe buýt điện có thể trở thành lựa chọn chiến lược như thế nào?
Cơ quan Năng lượng Quốc tế dự báo giá dầu Brent có thể tiếp tục tăng trong ít nhất 2 tháng tới trước khi hạ nhiệt, nếu xung đột không leo thang. Chi phí vận hành xe xăng dầu tăng mạnh, trong khi xu hướng toàn cầu đang phát triển xe điện nhanh chóng, thay thế dần xe xăng dầu ở phân khúc đô thị, vận tải công cộng và logistics tầm trung.
Tiềm năng tiết kiệm và phát triển xe điện nội địa
Theo các chuyên gia, tại Việt Nam, ô tô điện tiết kiệm khoảng 60-70% chi phí so với xe xăng dầu, còn xe buýt điện tiết kiệm từ 45% đến 86% tùy theo giờ thấp và cao điểm. Mỗi 1 triệu ô tô điện thay thế xe xăng có thể giảm hơn 1 tỉ lít nhiên liệu mỗi năm, mang lại khoản tiết kiệm khổng lồ.
Kim Long Motor, nhà sản xuất xe buýt điện lớn nhất trong nước với nhà máy đặt tại Huế, hiện có trên 960 xe buýt điện, chiếm khoảng 42% tổng số xe buýt vận hành trên 62 tuyến và 41% tuyến buýt nội thành ở TP.HCM. Doanh nghiệp này đang đầu tư nhà máy pin lớn tại miền Trung, một bước quan trọng vì pin là phần giá trị lớn nhất của xe điện. Kim Long Motor cũng sản xuất xe buýt điện ghế và giường nằm cỡ lớn cho các tuyến liên tỉnh, mở ra tương lai cho xe buýt điện liên tỉnh và xe tải điện cho logistics.
Dự báo tăng trưởng và thách thức phía trước
Nghiên cứu dự báo Việt Nam có thể đạt 1 triệu xe điện vào năm 2028 và tăng lên 3,5 triệu xe điện vào năm 2040. Tốc độ tăng trưởng năm 2026 được thúc đẩy bởi các yếu tố như giá dầu tăng, miễn lệ phí trước bạ, mở rộng mạng trạm sạc và niềm tin người tiêu dùng tăng lên.
Tuy nhiên, việc phát triển xe điện cũng đặt ra nhiều thách thức. Về môi trường, xe điện giúp giảm bụi PM2.5, Nox và CO₂, nhưng xử lý pin thải sau sử dụng là vấn đề lớn, đòi hỏi thu hồi các kim loại hiếm nhưng độc hại. Xu hướng mới là sử dụng pin cũ cho lưu trữ điện, tái chế cell và thu hồi vật liệu quý. Nếu không xây dựng chuỗi tái chế ngay từ bây giờ, Việt Nam có thể đối mặt áp lực pin thải lớn trong 5-7 năm tới.
An toàn xe điện cũng được quan tâm, với các rủi ro về quá nhiệt pin, chập điện áp cao sau va chạm và ngập nước. Hệ thống an toàn hiện đại cần có hệ thống thông minh giám sát pin (BMS), tự ngắt khi quá nhiệt, chống rò điện và kiểm soát cân bằng pin.
Chính sách và bài học từ lịch sử
Về chính sách, Việt Nam đã miễn lệ phí trước bạ cho ô tô điện đến năm 2027, định hướng điện hóa giao thông công cộng và ưu tiên phát triển hạ tầng sạc. Các bước tiếp theo cần có chính sách ưu đãi trực tiếp cho người dùng, giá điện riêng cho trạm sạc công cộng, tiêu chuẩn quốc gia về pin thải, chuẩn cứu hộ xe điện và tiêu chuẩn an toàn bãi đỗ xe điện.
Lịch sử kinh tế thế giới cho thấy mỗi lần dầu mỏ rơi vào khủng hoảng, ngành giao thông toàn cầu đều buộc phải thay đổi cấu trúc công nghệ. Ví dụ, khủng hoảng dầu mỏ năm 1973 sinh ra xe tiết kiệm nhiên liệu, năm 1979 sinh ra chuẩn hiệu suất bắt buộc, năm 1990 thúc đẩy xe hybrid và năm 2008 mở đường cho xe điện. Các nước như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc và châu Âu đã thích nghi bằng cách chuyển sang công nghệ tiết kiệm hoặc điện hóa.
Hiện nay, Việt Nam có điều kiện thuận lợi với nhiều nhà sản xuất lớn, mạng trạm sạc mở rộng và chính sách ưu đãi ban đầu. Nếu đầu tư liên tục trong giai đoạn biến động dầu hiện nay, Việt Nam có thể giảm nhập khẩu nhiên liệu, tăng nội địa hóa công nghiệp và chủ động hơn về giao thông đô thị. Xe điện tại Việt Nam không chỉ là công nghệ mới, mà đang trở thành phản ứng kinh tế trước biến động năng lượng toàn cầu, bước từ thị trường thử nghiệm sang thị trường chiến lược quốc gia.
