Miễn phí vé xe buýt: Liệu có đủ để thu hút người dân?
Miễn phí vé xe buýt thường được xem là "điều kiện cần" để khuyến khích người dân sử dụng phương tiện công cộng. Tuy nhiên, thực tế tại TP.HCM cho thấy rào cản lớn nhất không nằm ở chi phí, mà ở khả năng phục vụ của toàn hệ thống. Để kiểm chứng điều này, phóng viên đã đồng hành cùng Nguyễn Hiền Nhân, một người trẻ từng gắn bó với xe buýt thời sinh viên nhưng đã chuyển sang xe máy khi đi làm, trong hành trình quay lại trải nghiệm dịch vụ.
Hành trình từ nhà đến trạm: Bắt đầu bằng những bất tiện
Vào lúc 6 giờ 30 phút sáng, từ phường Đông Hưng Thuận, Nhân bắt đầu hành trình đi làm bằng xe buýt. Ngay từ đầu, khó khăn đã xuất hiện khi trạm xe buýt gần nhất cách nhà khoảng 600–700 mét. Nhân chọn đi bộ ra trạm vì cả điểm đầu và điểm cuối tuyến đều không có bãi giữ xe, khiến việc đi xe máy đến trạm trở nên không khả thi. Tại trạm, hành trình không bắt đầu ngay mà tiếp tục với sự chờ đợi kéo dài.
Sau hơn 10 phút, Nhân đã đón được xe. Bên trong, không gian đã có nhiều cải thiện, tạo thiện cảm cho người trẻ. Tuy nhiên, đây chỉ là một phần nhỏ của hành trình. Xe buýt lăn bánh nhưng vẫn phải hòa vào dòng xe máy dày đặc, không có làn riêng hay ưu tiên, khiến tốc độ không nhanh hơn xe máy.
Chuyển tuyến và những thách thức tiếp theo
Để đến nơi làm việc ở phường Hiệp Bình Chánh, Nhân phải chuyển sang tuyến thứ hai. Anh tiếp tục đi bộ khoảng 1 km nữa mới tới trạm gần nhất. Ở trạm này, khi đã thấm mệt, Nhân lại đối mặt với trải nghiệm không tốt: thời gian chờ kéo dài trong cái nắng và ô nhiễm xung quanh. Bảng thông tin ghi thời gian dự kiến mỗi chuyến xe số 19 là 8–12 phút, nhưng thực tế, Nhân phải chờ gần gấp đôi.
Nhân tiếp tục hành trình trong tình trạng đông đúc, không có chỗ ngồi, và không gian không được sạch sẽ như chuyến trước. Gần 8 giờ 30, anh xuống trạm cuối, nhưng vẫn phải đi bộ hơn 1 km nữa để đến công ty. Trễ giờ và mệt mỏi, Nhân buộc phải bỏ dở hành trình, chấp nhận tốn thêm chi phí để kịp giờ làm.
Chi phí không phải là vấn đề chính
Sau 3 năm quay lại với xe buýt, Nhân đã có câu trả lời rõ ràng. Quãng đường từ nhà đến công ty khoảng 14 km, đi hai chuyến xe buýt với tổng chi phí chỉ 14.000 đồng – một con số không phải gánh nặng tài chính. Tuy nhiên, vấn đề thực sự nằm ở những yếu tố như: quãng đường tiếp cận trạm xe buýt xa, thời gian chờ không ổn định, việc chuyển tuyến phức tạp, và những bất tiện tại điểm dừng.
Không chỉ riêng Nhân, nhiều người dân cũng chia sẻ lý do tương tự khi nói về xe buýt. Tình trạng bán hàng rong tràn lan tại các trạm xe buýt gây ảnh hưởng đến trật tự, vệ sinh, và việc đi lại của hành khách. Hàng rong chiếm dụng không gian chờ, trong khi vật liệu, rác thải tập kết gần trạm gây ô nhiễm và làm giảm trải nghiệm chờ xe.
Nhìn tổng thể: Bài toán dịch vụ cần giải quyết
Từ hành trình cụ thể này, có thể thấy những bất tiện của xe buýt không nằm ở một khâu riêng lẻ, mà trải dài từ điểm tiếp cận, thời gian chờ, đến việc trung chuyển và quãng đường cuối. Khi tổng thời gian di chuyển trở nên khó dự đoán và thiếu ổn định, xe buýt khó có thể trở thành lựa chọn phù hợp cho những người cần sự chủ động mỗi ngày.
TP.HCM đang đối mặt với áp lực giao thông từ gần 13 triệu phương tiện, trong đó có tới 11,5 triệu xe máy, gây thiệt hại khoảng 6 tỉ USD mỗi năm vì ùn tắc và hơn 3.000 tỉ đồng do ô nhiễm không khí. Trong bối cảnh đó, mục tiêu tăng 30% lượng khách đi xe buýt, cùng đề xuất miễn phí vé trên hơn 135 tuyến với ngân sách khoảng 7.000 tỉ đồng/năm, được kỳ vọng sẽ tạo cú hích lớn. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là liệu chi phí có phải là rào cản chính, hay dịch vụ mới là yếu tố then chốt cần cải thiện.
Để xe buýt thực sự cạnh tranh với phương tiện cá nhân, cần những thay đổi thiết thực trong vận hành và quản lý. Các chuyên gia sẽ tiếp tục phân tích và đề xuất trong loạt phóng sự "Hiến kế tăng 30% khách đi xe buýt ở TP.HCM", nhằm tìm ra giải pháp bền vững cho bài toán giao thông đô thị, nâng cao khả năng thu hút và giữ chân hành khách.
