Trên cao tốc Láng – Hòa Lạc, nơi quy định tốc độ tối đa 60 km/h, một tài xế đã phải trải qua tình huống nguy hiểm khi đang chạy đúng làn và đúng tốc độ. Một chiếc xe bất ngờ lao vào làn dừng khẩn cấp, vượt lên trước rồi phanh gấp, buộc tài xế này phải đạp phanh gấp để tránh va chạm. Khi vượt lên, người tài xế kia hạ kính nói lớn: “Đây là cao tốc 100 km/h, ai bảo ông chạy 60?”
Ngược lại, trong một lần khác, chính tài xế này lại gặp cảnh không thể vượt xe dù cần gấp. Cả ba làn cao tốc đều ken đặc, làn ngoài cùng bên trái cũng chật kín. Nguyên nhân là một chiếc xe ben chở gạch bò ở làn trái, chạy song song với xe container ở làn giữa, khiến hàng chục ô tô phía sau nối thành hàng dài không thể vượt.
Hai trải nghiệm trái ngược, một bài toán chung
Hai tình huống cho thấy đề xuất quy định làn ngoài cùng bên trái chỉ dành để vượt xe không đơn giản. Nguyên tắc “đi bên phải, chỉ chuyển sang làn trái để vượt” đã được nhiều nước áp dụng, nhưng thực tế cao tốc Việt Nam đặt ra những thách thức về hạ tầng, mật độ giao thông, năng lực quản lý và văn hóa lái xe.
Nhiều ý kiến cho rằng Việt Nam nên sớm áp dụng nguyên tắc này như các nước phát triển để nâng cao ý thức và tăng năng lực thông hành. Đó là đề xuất đáng cân nhắc, nhưng chưa nên áp dụng đồng loạt trên toàn bộ mạng lưới cao tốc ở thời điểm hiện tại. Không phải vì nguyên tắc sai, mà vì nó được hình thành trong điều kiện hạ tầng, lưu lượng và văn hóa giao thông rất khác biệt.
Hạ tầng và mật độ chưa đồng bộ
Mạng lưới cao tốc Việt Nam chưa đồng nhất về quy mô, tiêu chuẩn và lưu lượng. Có tuyến chỉ hai làn xe mỗi chiều, có tuyến ba làn, có tuyến đầu tư phân kỳ, có tuyến đã hoàn chỉnh. Ngay cả những tuyến cùng số làn cũng vận hành trong điều kiện rất khác nhau.
Việt Nam đang bước vào giai đoạn ô tô hóa nhanh. Riêng Hà Nội hiện quản lý khoảng 1,2 triệu ô tô. Cùng với sự gia tăng mạnh tại TP.HCM và nhiều địa phương, nhiều tuyến cửa ngõ như Pháp Vân – Cầu Giẽ, Hà Nội – Hải Phòng hay các cao tốc kết nối TP.HCM thường xuyên quá tải trong giờ cao điểm. Nguyên tắc làn trái để vượt được xây dựng cho những tuyến đường còn thông thoáng, nhưng khi lưu lượng tăng đến mức cả ba làn đều ken đặc, gần như không còn khoảng trống để vượt, thì làn ngoài cùng bên trái cũng không thể thực hiện đúng chức năng của một làn vượt.
Khi ấy, mục tiêu của tổ chức giao thông không còn là duy trì chức năng của từng làn xe, mà là khai thác tối đa năng lực thông hành của toàn tuyến. Vì vậy, quy định này chỉ nên được xem xét theo điều kiện cụ thể của từng tuyến đường thay vì áp dụng tràn lan.
Thực thi là điểm yếu lớn nhất
Một quy định mới đòi hỏi cả văn hóa và năng lực thực thi. Việt Nam vẫn đang trong quá trình hình thành văn hóa lái xe trên cao tốc. Chỉ trong hơn mười năm, số lượng ô tô cá nhân tăng rất nhanh, hàng triệu người mới bắt đầu làm quen với loại hình đường này. Hành vi bám làn trái, chuyển làn không báo tín hiệu, không giữ khoảng cách an toàn hay không nhường đường vẫn diễn ra khá phổ biến.
Việc bổ sung nguyên tắc “đi bên phải, chỉ chuyển sang làn trái để vượt” không đơn thuần là sửa vài dòng trong văn bản pháp luật. Nó kéo theo điều chỉnh biển báo, đào tạo, sát hạch, tổ chức thực thi và thay đổi thói quen của hàng triệu người tham gia giao thông. Lực lượng chức năng phải phân biệt được trường hợp nào vượt hợp lệ, trường hợp nào cố tình bám làn trái, trường hợp nào buộc phải duy trì làn đường do mật độ giao thông. Điều đó đòi hỏi hệ thống camera giám sát, dữ liệu giao thông và lực lượng thực thi đủ mạnh.
Trong khi nhiều hành vi đã được pháp luật quy định rõ như chuyển làn không an toàn, không giữ khoảng cách, chiếm làn trái hay không nhường đường cho xe xin vượt vẫn chưa được xử lý hiệu quả, điểm yếu hiện nay dường như không nằm ở thiếu quy định mà nằm ở năng lực thực thi.
Ưu tiên thực hiện nghiêm quy định hiện hành
Vì thế, ưu tiên trước mắt có lẽ không phải là bổ sung thêm một quy tắc mới, mà là thực hiện nghiêm các quy định hiện hành, đồng thời đầu tư đồng bộ hệ thống giám sát và xử lý vi phạm. Khi nền tảng đó đủ vững, việc áp dụng những mô hình quản lý giao thông tiên tiến sẽ khả thi và hiệu quả hơn.
Học cả hệ thống, không chỉ một quy định
Nguyên tắc “đi bên phải, chỉ chuyển sang làn trái để vượt” chỉ là một mắt xích trong cả hệ thống gồm tiêu chuẩn thiết kế đường, hệ thống giao thông thông minh, camera giám sát, lực lượng tuần tra và văn hóa lái xe được hình thành qua nhiều năm. Tách riêng một quy định khỏi hệ thống đã tạo ra nó thì khó có thể kỳ vọng mang lại hiệu quả tương tự.
Thay vì áp dụng đồng loạt trên cả nước, Việt Nam nên tiếp tục thí điểm trên những tuyến đáp ứng điều kiện về hạ tầng và lưu lượng, đánh giá kết quả thực tế trước khi mở rộng. Cùng với đó là quy định rõ dải tốc độ phù hợp cho từng làn, xử lý nghiêm tình trạng chiếm làn trái và mở rộng hệ thống camera xử phạt tự động.
Về lâu dài, mục tiêu không phải là duy trì một quy tắc cố định cho mọi tuyến đường và mọi thời điểm, mà là xây dựng mô hình quản lý giao thông linh hoạt. Khi đường thông thoáng, làn trái có thể ưu tiên cho xe vượt. Khi lưu lượng tăng cao và các làn tiến gần tới ngưỡng bão hòa, hệ thống có thể chủ động điều chỉnh tốc độ, phân bổ phương tiện theo từng làn và cảnh báo sớm bằng biển báo điện tử.
Tranh luận về làn trái thực chất không chỉ là câu chuyện giao thông. Đó là dịp để nhìn rộng hơn về cách xây dựng chính sách. Kinh nghiệm quốc tế rất đáng tham khảo, nhưng giá trị không nằm ở việc áp dụng nguyên xi một quy định, mà ở việc hiểu những điều kiện đã làm nên thành công của quy định đó. Chỉ khi được đặt trong bối cảnh hạ tầng, năng lực quản lý và thực tiễn Việt Nam, những kinh nghiệm tốt từ thế giới mới có thể phát huy đầy đủ hiệu quả.
